Ik hou van eindes… ook wel van beginnen, hoor, maar bij een goed boek of een mooie film, hoop ik altijd dat het einde nog even op zich laat wachten. Ik wil de verbeelde wekelijkheid liever nog niet verlaten.
Ik ben zelfs een beetje bang voor het einde. Want een onbevredigend, slap of warrig einde is het ergste wat je een verhaal aan kunt doen.
Hoe loopt het af? Zal het einde mij raken? Betekenis schenken? Mij misschien nog dagen blijven puzzelen? Zal het me optillen? Zal ik er iets van leren? Iets nieuws ontdekken over hoe het leven werkt?
Honderd jaar eenzaamheid
Onlangs genoot ik van de slotaflevering an het tweede seizoen van Honderd jaar Eenzaamheid (Netflix’26)…gebaseerd op Gabriel García Márquez’ meesterwerk uit 1967.
De roman eindigt met: “[…] en dat alles, wat daarin beschreven stond, voor altijd en eeuwig onherhaalbaar was, omdat de geslachten, die gedoemd zijn tot honderd jaar eenzaamheid, geen tweede kans krijgen op aarde.”
De serie eindigt met beelden. De ‘grote finale’ van de serie werd (volgens NRC) ‘een paard dat de stal ruikt’.
De voorlaatste 7de aflevering begint met de zondvloed die Macondo teistert:
„Het regende vier jaar, elf maanden en twee dagen”,
En dan de allerlaatste aflevering… die eindigt met een storm die het hele stadje en alles wat daar heeft plaatsgevonden wegvaagt.
Alles was ‘voorspeld’.
Het laatste woord is daarmee aan de natuur. Er is dan nog slechts één personage over en in de laatste minuten is alleen de storm nog aan het woord, als een omgekeerde oerknal. Alles wordt weer zoals het begon, met niets…
Een waarlijk ‘grande finale’!
Door dit einde met bijbelse proporties, in een tijd dat tornado’s en bosbranden Europa teisteren, werd het verhaal voor mij opgetild tot een indrukwekkende allegorie. Het is steeds weer hetzelfde liedje: Creatie en destructie, opnieuw en opnieuw.
Elixer
Een goed einde is behalve de afsluiting van een cyclus, ook het begin van de volgende. De opmaat voor een nieuw verhaal. Dat is de eeuwige cyclische aard der dingen en gebeurtenissen en het eeuwige terugkeren naar de oorsprong van alles. Je keert - al of niet fysiek - soms in gedachten - terug naar hoe het ooit begon, met welke beloften, met welke verlangens.
Zo’n verhaaleinde komt vaak met een ‘elixer’ (term uit de Monomythe van Campbell), een helend medicijn, een inzicht of beloning, waarin duidelijk wordt of de ‘opgave’ gelukt is of niet, of het doel is gehaald, of net niet.
Als het goed is, blijft de kijker of lezer achter met een nieuw perspectief op de werkelijkheid of het leven.
En hier heb je te maken met het wonder van de heling en de betekenisgeving, de lang verwachte catharsis, de vervulling. De reden waarom we überhaupt films kijken en verhalen lezen.
Een verhaal bijt als het goed is in zijn eigenstaart
Je hebt het elixer dankbaar genuttigd. Je hebt misschien een traantje weggepinkt, je hebt gehuiverd of een diepe zucht geslaakt. Maar het volgende verhaal ligt alweer te wachten.
In je eigen staart bijten” verwijst naar de ‘Ouroboros’: een oud symbool van een slang of draak die in zijn eigen staart bijt en zo die eeuwige cyclus representeert.
We vertellen verhalen om iets van die eeuwige cyclus te snappen en te proeven van de grootsheid waartoe wij als mensen in staat zijn via moed, volharding, of offers. Daar kunnen we geen genoeg van krijgen.
Ook als het slecht afloopt, zoals bij tragedies, kunnen wij als publiek iets leren (dat is ons elixer). En soms blijft het einde open. Dan mogen we er zelf een einde aan breien in ons hoofd.
Aan het begin van een verhaal kan of weet de hoofdpersoon iets nog níet. Aan het einde wel. Er zijn beproevingen doorstaan, doodsangsten overwonnen, een rug gerecht, soms zelfs een leven gegeven. En nu keert de held of heldin terug, met iets dat er niet was aan het begin.
Dit soort verhalen vertellen we elkaar al eeuwen. Daar leren we van en ontlenen we zin en betekenis aan. Het elixer is metaforisch: een inzicht, een wond die genezen is, een last die is losgelaten. De worsteling is – even – voorbij. Hallleluja.
Onze wereldliteratuur en filmgeschiedenis laten ons daar talloze voorbeelden van zien. Of het nu om Harry Potter gaat, die in staat is Voldemort te verslaan, Prins Siddharta die de aanvallen van Mara weet te weerstaan, Roodkapje die uit de buik van de wolf wordt bevrijd, Jezus die sterft aan het kruis of de stad Macondo, die wordt weggevaagd.
Alles is veranderd.
Er gebeuren vier dingen in deze fase, bijna altijd tegelijk.
·De transformatie wordt zichtbaar. In een zoen, een huwelijk, een nieuwverworven vaardigheid. Soms in aanvaarding.
De losse eindjes worden aan elkaar geknoopt. De cirkel van het verhaal sluit zich: we keren terug naar het probleem van het begin en zien dat het is opgelost. Ieder personage, ook de kleinste bijrol, krijgt zijn eigen elixer.
Er is een bescheiden gloriemoment. De held is niet meer wie hij was toen hij vertrok. Hij is nederiger geworden. Denk aan de film Dead Poets Society: als Keating ontslagen wordt en het klaslokaal verlaat, gaat de klas uit protest op de tafels staan. Hij glimlacht en vertrekt. Zíj kunnen het nu zelf.
En er mogen tranen vloeien. Van compassie, van herkenning, van geluk. Tranen zijn zelf een elixer; ze doen op het niveau van het publiek wat de beker doet op het niveau van het verhaal.
I Tjing
In het kader van ‘einde verhaal’ – opende ik weer eens de I Tjing, om te kijken hoe de oude Chinezen een cyclus afronden. Bij hexagram 64 uit de I Tjing luidt in de vertaling van Richard Wilhelm:
‘Vóór de Voleinding: Welslagen. Als echter de kleine vos, wanneer hij de overtocht bijna heeft volbracht, met de staart in het water komt, dan is er niets dat bevorderlijk zou kunnen zijn’
Het beeld van een jonge vos die een rivier oversteekt. Hij is bijna aan de overkant en precies dan, uit onvoorzichtigheid of overmoed, maakt hij zijn staart nat. Zo dicht bij het doel, en toch struikelt hij op het laatste stuk.
Tarot
De laatste kaart uit het andere grote wijsheidssysteem, de Tarot, is De Wereld (of: het universum), een kaart waarop je een dansende figuur ziet, die de dans van de bevrijding danst.
Betekenis: voltooiing en vervulling; succes en overwinning; harmonie en balans; transformatie; een nieuwe cyclus begint!
Zo zie je… ook de oude wijsheidstradities wisten het: bijna geen enkel verhaal sluit de cirkel helemaal.
Er bestaan ook open eindes: minder troostrijk, maar realistischer, dichter bij hoe wij het leven zelf ervaren. De Europese verteltraditie kiest daar vaker voor dan Hollywood. Niet alles hoeft te worden ingelost. De wereld zelf is immers niet eenduidig is.
Epiloog
En dat brengt ons bij de epiloog als nieuwe proloog. Het elixer wordt pas werkelijk een elixer op het moment dat het wordt doorgegeven, wordt benut. Iemand komt er door in beweging, pakt iets op. Een nieuw verhaal kan dan beginnen.
Het einde van een verhaal is daarom vooral een adempauze, waarin het volgende verhaal al als een opgerolde slang licht te wachten om zich op te richten.
Zo gaat het ook in het leven. Er is soms even een rustmoment, lang genoeg om weer op adem te komen voor het volgende hoofdstuk.
De beker wordt geleegd, en hup… de slang bijt in zijn eigenstaart en de vos struikelt.
Een nieuw verhaal begint. Steeds weer opnieuw.
MB