Wat Arachne weefde
Over kijken, weven, en monddood gemaakt worden
Ik moest even op zolder zijn, zocht een oude doos met spullen . Daarvoor dook ik een stoffige hoek in, waar oude spelletjes en kerstspullen staan, een oude vlag en wat koffers… Ik vond de doos maar toen ik later in de spiegel keek zag ik een groot spinneweb in mijn haar. En ik dacht aan… Arachne
Ach Arachne…
Ken je het verhaal over de weefster die omgetoverd werd tot spin omdat ze het op wilde nemen tegen de Godin Athena?
Er is iets vreemds aan dit verhaal en dat ga je pas snappen als je weet wát ze weefde.
Want haar tapijt is weliswaar vernietigd door Athena, maar Ovidius heeft in zijn Metamorfosen precies verteld wat erop stond.
En als je dat leest, blijkt deze mythe niet te gaan over een hoogmoedig meisje, maar over een vrouw die zag wat er speelde in de wereld van de macht en via haar kunst een aanklacht deed.
Het verhaal:
Arachne is de dochter van een wolverver in Lydië, het huidige Turkije, en een weefster met buitengewone talenten die de meest prachtige gewaden en kleden weeft in een bijzondere kleur purper, door een paar druppels kleurstof te gebruiken van de purperslak.
Nimfen verlaten hun schuilplaatsen om Arachne aan het werk te zien. Ze is een echte kunstenares. Iemand suggereert op een dag dat ze wel een leerling van Athena moet zijn. Arachne lacht het weg en houdt vol dat niemand haar iets heeft geleerd, dat dit weven haar natuurlijk talent is.
“Laat de godin maar komen… dan doen we een wedstijd en dan zul je zien dat ik van haar win.”
Athena verschijnt. Eerst als oude vrouw die haar waarschuwt: “Pas op dat je niet de toorn van een godin over je afroept.”
Maar Arachne lacht haar uit en dan toont Athena zich in haar ware gedaante en maken ze zich klaar voor de wedstrijd. Naast elkaar, beiden achter een weefgetouw.
Wat weefden ze nu eigenlijk, die twee?
Hier moeten we even goed kijken…
Athena weeft een koninklijk tapijt. In de sfeer van: kijk eens hoe machtig wij zijn. Een beetje ‘Trump-tower-borstklopperij’: de twaalf Olympiërs op hun tronen, in volle glorie, omringd door symbolen van hun macht. Zeus in het midden, Poseidon naast hem, zijzelf in de hoek tijdens haar overwinning op Poseidon om de stad Athene.
En aan de vier randen van haar tapijt weeft ze vier kleinere scènes: kleine waarschuwingen. Stervelingen die zich met goden meten en als straf daarvoor in stenen, kraanvogels en bergen veranderen.
Met andere woorden: het tapijt van Athenea is een dreigement, vermomd als kunstwerk. Een verhaal over wie hier de baas is. En vooral een waarschuwing aan de vrouw die naast haar zit en die het in haar ogen veel te hoog in haar bol heeft.
Feministische provocatie
Wat Arachne in de tussentijd weeft - en wat (mede door Ovidius) eeuwenlang als pure provocatie is beschouwd, is in werkelijkheid een aanklacht, een feministisch protest.
Ovidius beschrijft de twintig taferelen die Arachne weeft, waarin ze laat zien wat de goden - de mannelijke goden - onafgebroken uitspoken met sterfelijke vrouwen:
Zoals Zeus die zichzelf verandert in een zwaan om Leda te bespringen en dan in een stier om Europa te ontvoeren, in een gouden regen voor Danaë, in een wolk voor Io, in een satyr voor Antiope en in een herder voor Mnemosyne.
Poseidon kiest zes verschillende gedaantes om zes verschillende vrouwen te veroveren. En ook Apollo, Bacchus, Saturnus… Allemaal belagen ze – in vermomming – sterfelijke vrouwen op wie ze hun zinnen hebben gezet.
Ovidius noemt het werk van Arachne vlekkeloos. Geen enkele fout. Athena kan er technisch ook niets op aanmerken. Maar toch verliest de godin haar zelfbeheersing. Ze grijpt het tapijt en scheurt het in flarden. Ze pakt haar weefspoel en slaat Arachne ermee vier keer op het voorhoofd.
De aanklacht tegen de machtige goden is zo schokkend, en daarbij niet te weerleggen; daarom moet het tapijt vernietigd worden.
Vergelijk het met zoiets als de Epstein Files die zwart gelakt moeten worden.
De klassieke lezing van dit verhaal – mede door Ovidius - is dat Arachne moest worden gestraft omdat ze de goden heeft beledigd. Het is Hybris en hoogmoed moet worden bestraft.
Maar als je goed leest en ook begrijpt wat Arachne weefde, en op welk moment Athena explodeerde, komt je tot een heel andere conclusie. Arachne wordt niet gestraft omdat ze de goden heeft beledigd, maar omdat ze hun smerige praktijkjes blootlegt.
Dat is iets wezenlijk anders.
Haar transformatie tot spin is bijna een rechtelijk vonnis. Ze mag haar talent behouden, ze blijft weven, maar haar werk wordt iets wat je alleen tegenkomt als je op zolder naar een oude doos zoekt, of als je een oude kast van de muur schuift.
Arachne maakt geen kunst meer, maar iets wat je weg wilt halen omdat het viezig is.
Vergelijk de Pelicot-zaak en alle ander situaties waarin vrouwen hun mond opendoen.Hun verhalen worden naar de kelder verplaatst en als smerig afgedaan.
Helaas is er sinds Arachne weinig veranderd in dit mechanisme. Vrouwen die patronen zichtbaar maken die anderen niet willen zien… patronen van misbruik, van uitbuiting, van structureel ongelijkheid kunnen nog steeds rekenen op een Athena-respons. Dit gebeurt heel subtiel via een hele reeks effectieve mechanismen.
Een aanklacht wordt gelabeld als ‘klaagzang’.
Analyse wordt ‘persoonlijke verwerking’.
Onderzoek wordt ‘activisme’.
Woede wordt frustratie of verbittering.
Het verhaal wordt simpelweg anders geframed of in een hoek geschoven.
Vergelijk hoe erover #MeToo-verhalen werd bericht, hoe vrouwelijke journalisten die over machtsmisbruik schrijven worden weggezet als hysterisch, hoe klimaatonderzoeksters veel meer haatmail krijgen dan hun mannelijke collega’s.
Tot slot
Wat wel bijzonder is: Arachne verdwijnt niet, ze wordt een spin. En een spin blijft weven, blijft getuigen, blijft verbinden. Weven is de meest archetypische vrouwelijke manier van werken.
Op elke zolder, in elke hoek, in elk vergeten raamkozijn zien we Arachne die maar doorweeft. Ze weeft steeds weer een web, soms loop je er per ongeluk in, maar zij repareert ze weer, ze weeft gewoon verder.
Je moet het misschien niet doen… de macht uitdagen, maar tegelijkertijd kun je het werk wat je graag doet en waar je goed in bent, nooit stoppen. De draad blijft komen. Het patroon blijft zichtbaar voor wie wil kijken. Het web verdwijnt nooit helemaal.
Athena heeft het tapijt vernietigd. Maar Arachne weeft door. En zolang er ergens een vrouw is die zachtjes, geduldig, zonder veel kabaal, een patroon zichtbaar maakt dat anderen liever niet zien, weet je dat dat het verhaal over macht en onmacht, het terugkerende verhaal over waar we al eeuwen aan vasthouden, wel eens eerder zou kunnen kantelen dan we denken.
Liefs vanaf een stoffige zolder
Een leerling van Arachne.