Vrouwelijke ongehoorzaamheid als initiatie

Over de vrouwelijke heldenreis en de schat die niet veroverd wordt

Er is een soort moed die niet per se een spannend of aantrekkelijk imago heeft... dat is de moed die nodig is om te los te laten en af te dalen. Om achter je te laten wat jou gedefinieerd heeft en toch verder te gaan, de duisternis in, zonder te weten of je terugkomt en wat er allemaal gaat gebeuren.

Dit is de moed van de vrouwelijke heldin. Deze moed is zo oud als de mensheid zelf.

Waar de mannelijke held op pad gaat om iets te bevechten of iets te overwinnen, wordt de vrouwelijke heldin vaak (innerlijk) opgeroepen om iets te overtreden. Een regel, een belofte een afspraak. Omdat die regel of afspraak niet meer klopt bij haar innerlijke werkelijkheid.

In de verhalen die ons collectieve onbewuste vormgeven zoals in mythen en sprookjes en volksverhalen, is ongehoorzaamheid soms het kantelpunt. Het gaat dan niet over dwarsigheid, maar ongehoorzaamheid als mythische noodzaak.

De vrouwelijk heldin weigert of doet iets wat verboden is… En dat zet de hele boel in gang. Haar reis begint met een nee.
De ongehoorzaamheid is hier vooral gehoor geven aan iets wat in je leeft, een verlangen, een innerlijke noodzaak, soms een (onbewust) verlangen naar heelwording.

Een mens is autonoom wanneer beslissingen niet primair worden gestuurd door wat hoort of wat moet, aanpassing of angst, maar wanneer het ego samenwerkt met het Zelf, als innerlijke conflicten niet worden onderdrukt, maar onderzocht.

Wanneer was jij ongehoorzaam?
Ik was zelf een ongehoorzaam kind. Ik deed vaak dingen die mijn ouders verboden hadden of niet goed vonden.

‘Wat dan?’ Wil je natuurlijk weten…

Nou… Kwartjes en dubbeltjes pikken uit de portemonnee van mijn moeder, ‘s nachts het keukenraam uit glippen om toch bij dat feestje te kunnen zijn, spijbelen, de handtekening van mijn moeder perfect namaken om me af te melden van school, stiekem sigaretjes roken en later jointjes, naar school liften, in plaats van op de fiets, een coole zonnebril jatten… en meer.

Inmiddels houd ik me redelijk aan de regels.
Okay, ik rijd wel eens te hard op de snelweg, maar ik ben een redelijk aangepaste burger geworden.
Ieder systeem leert je wat hoort en wat mag. We hebben nu eenmaal regels nodig. Gehoorzaamheid wordt dan ook gepresenteerd als morele deugd, als teken van volwassenheid en beschaving. Zo gaan we met elkaar om en je hebt je er maar aan te houden.

Maar soms klopt het niet meer. En dan wordt het interessant. Laten we eens kijken naar de voorbeelden:

Eva uit het scheppingsverhaal eet, ondanks het verbod, toch van de boom van kennis van Goed en Kwaad.

Psyche ontsteekt toch het olielampje om erachter te komen hoe haar geliefde eruitziet. Ze kijkt naar wat verborgen moet blijven.

Roodkapje verlaat toch het bospad.

De vrouw van Blauwbaard opent toch de verboden deur.

En Pandora opent toch de kruik.

‘Toch’… ‘lekker puh!’

Zo’n ‘ik doe het lekker toch’, hoort bij vrouwen die willen weten.
Ze voelen aan: There must be more! Ze nemen geen genoegen meer met onwetendheid en beperkingen. De vrouwelijke heldin gehoorzaamt niet langer aan een wet die haar dom, onwetend en onvolwassen houdt. Ze opent de deur, gaat van het bospad af, opent de kruik, eet van de appel, gaat - al dan niet vrijwillig - een andere richting in, de diepte in.

Inanna: zij die vrijwillig sterft aan het leven

Het oudste verhaal over een vrouwelijke afdaling stamt uit het Soemerië van meer dan vierduizend jaar geleden. Inanna is de koningin van hemel en aarde. Ze heeft alles: macht, schoonheid, goddelijkheid, aanzien.
En toch besluit ze af te dalen naar de Grote Benedenwereld het rijk van haar zuster Ereshkigal, godin van de dood en de schaduw.

Niemand begrijpt waarom. De tekst zegt alleen: ‘Ze richtte haar aandacht op de Grote Benedenwereld. Ze keerde haar oor naar de Grote Duisternis.’

Bij elke van de zeven poorten (vgl. chakra’s) van de onderwereld moet zij iets afleggen. Haar kroon, haar halssnoer, haar borstpantser, haar ring. Bij elke poort wordt zij kleiner, kwetsbaarder, naakter. Ze legt van alles af: haar rol, haar stem, haar hart, haar seksualiteit, haar basis en ze vindt de dood. Haar zus Ereshkigal overmeestert Inanna en hangt haar drie dagen als een stuk vlees aan een haak.

Om af te dalen naar de onderwereld, moet Inanna alles afleggen wat haar groot maakte, opdat zij ontdekt wat haar werkelijk draagt.

Inanna overleeft en keert getransformeerd terug. Ze heeft het rijk van de dood bezocht en overleeft. Ze heeft haar schaduw ontmoet én erkend. Ze is een andere koningin geworden: wijzer, waarachtiger.

Vergelijk het met Persephone, met Roodkapje, met Psyche, met Pandora, met Eva… Allemaal vrouwelijke heldenreizen in hun zuiverste vorm, omdat het de ontmoeting met de tegenpool betreft en de integratie van de schaduw.

De vrouwelijke heldin kiest overigens niet altijd bewust voor de afdaling om erdoor gevormd te worden, soms kiest de afdaling háár. Bijvoorbeeld door een verlies, een ziekte, een breuk, een verdriet, een ramp die overvalt zonder aankondiging.
Afdalen gebeurt dan vanzelf, waarbij het gaat om wie je bent als je weer terugkeert en wat je daar aangekeken hebt in die diepte

Clarissa Pinkola Estés die veel vrouwelijk mythen en sprookjes heeft beschreven en her-verteld, ziet het als volgt: de vrouw die de deur opent, is niet ongehoorzaam uit onbezonnenheid, maar omdat er iets in haar verlangt naar de diepere waarheid, ook al kan die overrompelend zijn, het is wel een waarheid of een bewustwording, die ze moet zien op te diepen.

Okay… ongehoorzaamheid als daad van moed dus.
Ten behoeve van bewustwording en zelfkennis, de weigering om nog langer te leven in de versie van de werkelijkheid die een ander voor je heeft geconstrueerd.
Dat is de vrouwelijke variant van de heldenreis, een reis die mannen overigens ook vaak maken.

De twee bewegingen van een leven

Er zijn twee grote bewegingen in een mensenleven. De eerste is de opwaartse boog: zichtbaar worden, presteren, manifesteren. “Tada: kijk eens wat ik kan.”
Het ego vormt zich en leert en eist zijn plek op in de wereld. Dit is de beweging van de klassieke held: naar buiten, naar boven, naar voren en overwinnen.

De tweede beweging is minder eclatant. Die begint wanneer de successen en prestaties wat leeg aanvoelen. Wanneer iets vanuit de diepte begint te roepen, iets wat je altijd hebt weggehouden, weggedrukt, weggelachen. Daar begint de afdaling, de inkeer en de ontmoeting met de schaduw.

Vrouwen zijn door de eeuwen heen meer vertrouwd met deze tweede beweging omdat hun lichaam hen heeft ingewijd in transformatie die je niet kunt controleren. Eerst de menstruatie, de zwangerschappen, de bevallingen en dan nog de overgang en het sterven zelf. Inclusief de rouw. Dat zijn inwijdingen die je ondergaat als vrouw, zonder dat je dat per se een leuk of succesvol idee vindt.

Dit maakt de afdaling voor vrouwen vertrouwder terrein en tegelijk het meest interessante deel van de monomythe.
Afdalen vraagt een ander soort moed dan het stijgen en de vooruitgang: namelijk de moed om niet te weten, om te verliezen, om te verschijnen voor de spiegel van de eigen schaduw en dan toch door te gaan. In het besef dat de nieuwe werkelijkheid een geintegreerde werkelijkheid is.

De schat die niet veroverd wordt

Aan het einde van de vrouwelijke afdaling wacht geen goud, geen troon, geen koninkrijk.
Wat Inanna terugbrengt is wijsheid die niet in woorden uit te drukken is… de kennis van de dood van binnenuit.
Persephone verwerft de heerschappij over de seizoenen.
Psyche vindt de liefde terug die de beproeving heeft overleefd en daardoor verdiept is.
De vrouw van Blauwaard vindt de waarheid.
Eva vindt de kennis en verruiming van het bewustzijn.

De schat van de vrouwelijke heldenreis is het ‘zelf’ hervinden. Het zelf dat niet langer leeft vanuit de verwachtingen van anderen, maar vanuit een dieper weten over wie zij is en wat haar drijft.

Dat is de ongehoorzaamheid die het meeste vraagt: de weigering om te blijven in de rol die je is toebedeeld, maar de keuze om af te dalen, te sterven aan de oude versie van jezelf, en terug te keren als iemand die de eigen diepte kent.

De vrouwelijke heldin overwint de draak niet. Ze daalt naar hem af en ontdekt daar wie ze werkelijk is.