Ik wil graag vertellen over Penthesilea, koningin van de Amazones. En over haar liefde voor Achilles, de meest sexy held van de Grieken. Het is een verhaal dat me al een tijdje fascineert.
Plaats van handeling: de muren van Troje.
De twee hoofdkarakters worden op slag verliefd, maar hun liefde kan niet bestaan, omdat de orde van de Grieken botst met de orde van de Amazones.
Wie is Penthesilea?
Zij is de front-vrouw en koningin van de Amazones, een legendarisch ras van stoere krijgsvrouwen dat ergens in de regio van de Zwarte Zee leefde.
Er zijn diverse populaire verhalen over hen. Zoals dat ze dat ze dochters van Ares waren, en dat er geen mannen in hun kamp werden toegelaten. Het beroemdste verhaal gaat over hun borsten en vertelt dat ze, om beter met een boog te kunnen schieten, een van hun borsten afsneden.
(Dit verhaal ontstond omdat etymologisch het woord ‘Amazone’ afgeleid was van ‘a’ (zonder) en ‘mazon’ (borst, dezelfde wortel als ‘maste’ in mastectomie)).
(N.B. Toen ik bijna 30 jaar geleden zelf een mastectomie onderging, herinnerde een vriendin me aan deze dappere Penthesilea. Dat hielp beslist een beetje, maar ik vroeg me toch af of het verhaal niet op een of andere manier bedoeld was mij als vrouw te ontmoedigen ergens voor te strijden. Maar dit terzijde.)
De Amazones waren boogschietkunstenaars avant la lettre. Ze kenden geen huwelijk in de Griekse zin; geen echtgenoten, geen huishoudens, geen mannen die de dochters uithuwelijkten. En ze hadden een seksuele code die botsten met de Griekse opvattingen hierover.
Want… waar in de Griekse wereld een overwinning het recht gaf om de vrouwen van het overwonnen volk als buit mee te nemen (denk aan Andromache, Briseis, Cassandra), draaiden de Amazones dit om.
Een Amazone mocht met een man het bed delen op voorwaarde dat ze hem in de strijd had verslagen. Met andere woorden… eerst je best doen, dan het pleziertje.
Een totaal ander wereldbeeld… het lichaam van de man als teken van de overwinning door de vrouw, in plaats van andersom.
Dit is het verhaal:
Penthesilea komt naar Troje om de Grieken te verslaan en ze is fenomenaal, indrukwekkend en onweerstaanbaar. De Romeinse dichter Quintus beschrijft hoe zowel Trojanen als Grieken haar aanvankelijk voor een godin houden.
Ze maait een spoor van dood door de Griekse gelederen. Ze drijft hen terug tot bij hun schepen. Ze is precies wat ze zegt te zijn: een oorlogsvorstin uit de oudere feminiene wereld, met talloze dappere vrouwen aan haar zijde, in het hart van de strijd.
Enter Achilles…
Achilles is de mooiste, sterkste, snelste, meest sexy man die de Grieken hebben. Ook nog een half-god, een favoriet van Athena en natuurlijk de schrik van Troje.
Penthesilea, die hem over het slagveld ziet aankomen, ziet hem en is verloren.
Op slag verliefd!
Ze weet wat de code van haar volk voorschrijft, maar als er ooit in haar leven een man opduikt, die ze zou willen aanraken, is hij het wel. Maar ja, dat kan alleen als ze hem doodt.
In de klassieke versie is Achilles sterker en doorboort hij Penthesilea met zijn speer. Terwijl ze valt, kijken ze elkaar aan en worden hopeloos verliefd.
Maar Heinrich von Kleist, (1808) toneelschrijver, draaide het verhaal om. Bij hem is het Penthesilea die Achilles doodt.
Ze vermoordt hem, het in wat Von Kleist een ‘Wut-anfall’ noemt, een aanval van woede en waanzin. Verscheurd tussen haar liefde en de code van haar volk.
Achilles doet in deze versie alsof zíj hem heeft verslagen, om aan haar code te kunnen voldoen, maar het misverstand is te groot. En als Penthesilea denkt dat hij haar bespot, hitst ze haar honden op en verscheurt hem.
Later als de mist optrekt en ze beseft wat ze heeft gedaan, buigt ze zich over zijn lichaam en spreekt ze een van de verpletterende regels:
So war es ein Versehen. Küsse, Bisse,
das reimt sich, und wer recht von Herzen liebt,
kann schon das eine für das andre greifen.(vrij vertaald: Het was een vergissing. Kussen en Bijten, Dat rijmt,
wie echt vanuit het hart liefheeft, kan gemakkelijk het een voor het ander aanzien.
Dan valt ze naast hem neer.
Von Kleist toont hier de verschillende paradigma’s, die elkaar uitsluiten. Dat is de tragedie. We zien namelijk een botsing van culturen:
De Griekse orde zegt: overwin, en dan mag je een vrouw aanraken.
De Amazonen-orde zegt: overwin, en dan mag je een man aanraken.
Identieke zinnetjes, alleen omgekeerd.
Wat gebeurt er als twee mensen, die in twee verschillende culturen leven, stapelverliefd op elkaar worden? Ze doen wat de cultuurcodes voorschrijven.
Achilles steekt Penthesilea dood en Penthesilea verscheurt Achilles.
Ze doden allebei precies dat wat ze liefhebben
Each man kills the thing he loves, dichtte Oscar Wilde in 1897.
Hij bedoelde het persoonlijk, want wie hij liefhad, kon hij niet ongeschonden laten. Wat we begeren, vernietigen we. Het is een van de meest duistere zinnen uit de wereldliteratuur.
Maar het gaat vooral over…
Each order kills the thing it loves.
Elke wereldorde vernietigt datgene wat ze eigenlijk zou moeten omarmen, omdat ze de taal niet heeft om die omarming te verwoorden.
Met de dood van Penthesilea eindigt niet één leven, maar een hele orde. Zij is de laatste Amazone. Na haar verdwijnen alle Amazones, omdat de mannelijke dichters die de geschiedenis schrijven, hen niet meer opnemen in het dominante verhaal.
Geen plek meer voor dappere heldinnen, in de wereld die de Grieken aan het bouwen zijn.
Wat de mythe ons te zeggen heeft
Wat gebeurt er als er wereldbeelden elkaars taal niet spreken. En wat als deze wereldbeelden elkaar ook nog eens aan de rand van hetzelfde slagveld ontmoeten: de publieke ruimte. Maar ook wat als ze vervolgens doen ze wat hun ‘orde’ voorschrijft…
Ze bestrijden elkaar. Ze verscheuren elkaar op sociale media. Ze doden, literair, symbolisch, soms letterlijk, precies datgene waar ze eigenlijk naar verlangen.
De liefde, de heelheid, de verbondenheid,
Wat het verhaal ons vooral laat zien is dat de taal ontbreekt om elkaar echt te ontmoeten. Als we dat willen veranderen, moeten we elkaar niet bij voorbaat verguizen. Maar nieuwe woorden vinden.
Liefs van Mieke, taalzoeker