Schreeuwen tegen de leiders
Thersites als eerste internet-troll uit de wereldliteratuur
Afgelopen weekend stond er een stuk in de Volkskrant over de mensen áchter de haatberichten op X.
Wat er uit die gesprekken naar voren kwam, vond ik nogal treurig. Veel eenzaamheid, frustratie en pijn.
Als beledigen, schelden en doodsbedreigingen aan politici iets is waar je genoegen in schept, ben je natuurlijk zelf gewond of beschadigd. Dat zagen twee van de geïnterviewden min of meer in en ze verwijderden hun account.
Maar wat is er aan de hand met die mensen?
En zijn er voorbeelden uit de mythologie waarin iets vergelijkbaars gebeurt?
Ik ging op zoek.
En ja… Homerus, bleek dit type mens al eens beschreven te hebben, in de Ilias, in de figuur van Therisites.
Nu zit de Griekse mythologie vol met verhalen over woede-uitbarstingen, monsterachtige vertoningen, razernij, waanzin en geweld, maar deze man, Therisites, had - als hij in deze tijd geleefd had - hoogswaarschijnlijk een account op X gehad.
Thersites is wat je noemt een ‘doorsnee’ man en duikt op in boek 2 van de Ilias. Homerus beschrijft hem genadeloos: lelijk, kromgegroeid, kaal, schele ogen, een ordinaire soldaat in het Griekse leger bij Troje en hij doet één ding heel goed: de hele tijd schreeuwen tegen de leiders.
Thersites schreeuwt vooral vanuit frustratie.
Het gaat hem bij hem niet om een bepaalde moraal of om fundamentele kritiek. Nee, hij is boos, jaloers, voelt zich gepasseerd, wil zelf gehoord worden en dus roept hij op het verkeerde moment de verkeerde dingen, ook al raakt hij hier en daar soms iets dat wel degelijk klopt.
En wellicht is dat precies het mechanisme dat we ook online zien: soms is een deel van de aanklacht gestoeld op iets wat klopt.
Zo ís Agamemnon nu eenmaal hebzuchtig, de oorlog ís lang, de soldaten wórden voor de gek gehouden. Maar de manier waarop Thersites dit allemaal uit - verbitterd, scheldend, naargeestig - maakt dat zijn waarheid niet gehoord wordt en overkomt als aperte beledigende lelijkheid.
Odysseus reageert en slaat hem letterlijk de mond dicht met de scepter, het hele leger lacht, en Homerus laat hem niet meer terugkomen in het verhaal.
We zien hier een mythologische figuur die we vandaag ook zien: de gewone man die overal commentaar op heeft, die niet zelf naar voren stapt om iets te doen, maar zo gefrustreerd en verzuurd is dat niemand nog naar hem wil luisteren.
Thersites is de eerste internet-troll uit de wereldliteratuur. Drieduizend jaar oud.
De mensen achter de schermpjes van hun anonieme X-accounts die de hele dag schelden, beledigen, doodsbedreigingen uiten, blijken geen charismatische ideologen te zijn. Eerder vermoeide mensen, waar je - als het meezit - hooguit wat mededogen voor zou kunnen hebben.
De inhoud van het geschreeuw en de beledigingen gaat nooit over waar ze zeggen dat het over gaat, maar zijn uitingen van pure radeloze frustratie. Het geschreeuw vergiftigt en richt schade aan.
En wat zo’n mythologische blik mij oplevert, is wat een talkshow-perspectief niet kan, namelijk dat er twee perspectieven naast elkaar kunnen bestaan: het geschreeuw is lelijk én de personen die schreeuwen beklagenswaardig.
O ja, en nu denk ik ineens aan Repelsteeltje. Het kleine kereltje uit het sprookje dat dansend rond een vuur zingt ‘Het is maar goed dat niemand weet dat ik Repelsteeltje heet’, en dat op het moment dat zijn naam wordt geraden zichzelf in razernij doormidden stampt. Eén voet plant hij in de grond, met beide handen pakt hij de andere voet, en hij scheurt zichzelf doormidden.
Dat is in zes regels wat psychologie in zeshonderd boeken probeert te vatten: de gefrustreerde haatzaaier wordt uiteindelijk niet vernietigd door zijn vijand. Hij wordt vernietigd door zijn eigen woede over het feit dat hij ontmaskerd wordt.
Thersites had geen sociale media, Repelsteeltje zat niet op Instagram. Wij wel. Wat we ervan kunnen leren is hoe we deze figuren moeten zien. In wezen is het een voortdurende schreeuw om aandacht.
Het leert het mij overigens ook iets over die momenten waarop ik zelf met de deur wil slaan of een deuk in iemands auto wil rijden.
Frustratie is de slechtste raadgever, laten we ons verdiepen in het verhaal dat erachter schuilgaat en zo graag gehoord wil worden.
MB