Voor verhalenmakers, filmers, auteurs en storytellers is het van belang dat de mensen, het publiek, de lezers of de deelnemers ergens komen waar ze nog nooit geweest zijn. Je wilt ze een ervaring bieden, een belevenis. Dus neem je ze mee op reis. Van de ene wereld, naar de andere. Je hoopt dat ze daar waar je ze brengt, een inzicht opdoen, een ervaring en dat ze na de reis veranderd zijn, iets geleerd hebben, gelouterd zijn…
Daarmee ben je als maker, storyteller, auteur een ‘gids’ voor de menselijke ziel.
In de oudheid was daar een godheid voor: Hermes!
Hermes is de enige Griekse god die volkomen vrij tussen Olympus, de mensenwereld én de onderwereld heen en weer kan bewegen. Met zijn vleugels is hij snel en wendbaar.Hij begeleidt de zielen naar de onderwereld en soms ook weer terug.
Niet voor niets verschijnt hij in de oude verhalen zelf vaak vermomd, als jongeman langs de weg, op een kruispunt, wanneer iemand een drempel over moet.
Verhalen doen dat ook… Ze nemen je mee een drempel over, naar een nieuwe onbekende wereld en daarna keer je weer terug, en als het goed is, is er dan iets veranderd. Je hebt iets beleefd, geleerd.
Voor Storytellers is Hermes daarom een belangrijke figuur. Waar Toth de beschermer is van de schrijvers, zou Hermes de beschermer van de Storytellers kunnen zijn.
Wie was Hermes?
Hermes was gelijk al een bijzonder kind. Hij werd geboren in een grot in Arcadië nadat zijn vader Zeus het weer eens had aangelegd met een mooie, jonge nimf.
Vrij direct na zijn geboorte ontsnapte kleine Hermes uit zijn kribje, sloop de grot uit en stal een grote groep runderen, die van de God Apollo waren.
Eenmaal terug bij de grot, trof hij een schildpad voor de opening. Hij maakte er een lier van door het schild van de schildpad met snaren te bespannen.
Een herder die dit allemaal zag, dwong hij te beloven het nooit verder te vertellen. De herder, genaamd Battus, beloofde dit. Maar toen Apollo ontdekte dat zijn runderen gestolen waren, dwong hij Battus toch te verklappen wie ze gestolen had.
Apollo toog woedend naar de grot waar Hermes inmiddels alweer in zijn kribje lag. Hij schudde hem wakker en beval hem zijn koeien terug te geven.
Hermes nam Apollo mee naar de plaats liepen waar hij de runderen had verstopt en speelde intussen een mooi melodietje op zijn lier.
Apollo raakte daar zo van onder de indruk dat hij Hermes vroeg hem het instrument cadeau te geven.
In ruil voor de lier vroeg Hermes of hij de kudde runderen dan mocht houden. Dat mocht en zo werd de handel geboren.
Voor de herder Battus liep het minder goed af, deze werd door Hermes vanwege zijn ontrouw in een blok steen veranderd.
De relatie tussen de broers Hermes en Apollo verbeterde. Apollo schonk Hermes zelfs zijn caduceus, de met slangen omwonden staf, die sindsdien een vast attribuut van Hermes is.
Psychopompos
Iemand die een gids is tussen verschillende werelden, een zielenbegeleider, wordt ook wel Psychopompos genoemd.
Een psychopompos is een mythische geest, godheid of entiteit die pas overleden zielen van de aarde naar het hiernamaals begeleidt. Hermes was dus zo’n gids tussen de verschillende werelden.
Dat is wat storytellers, filmers, schrijvers ook doen. Ze nemen de toehoorders mee naar een nieuwe wereld. En brengen ze ook weer terug. Storytellers zijn psychopompi, zou je kunnen zeggen. Net zoals acteurs, filmers, priesters openen ze een magische wereld vol van mogelijkheden.
Hermeneutiek - de kunst van het uitleggen
En er is nog een reden om de god Hermes als beschermer van de verhalenvertellers te zien.
De naam Hermes is de basis voor de term Hermeneutiek, de kunst van het uitleggen, oftewel het vertalen van het onzegbare. Als boodschapper van de goden moet Hermes vertalen wat voor mensen anders onverstaanbaar en onbegrijpelijk zou blijven.
Is dat ook niet wat een goede verteller doet? Of een acteur? Of een priester? Als intermediair het ongrijpbare of mysterieuze draaglijk en begrijpelijk maakt, en zo betekenissen te genereren.
De Caduceus en de vleugels
Hermes krijgt een bijzondere staf van Apollo: de Caduceus. Het woord is afgeleid van het Griekse kerykeion, wat ‘staf van een boodschapper’ betekent. Die diende in de oudheid ook als een vrijgeleide voor koeriers en onderhandelaars zodat zij zich ongehinderd konden verplaatsen.
Een staf staat sowieso traditioneel voor handel, welsprekendheid, communicatie, wijsheid en bescherming van reizigers.
Hermes gebruikte de staf om ruzies te beslechten; volgens de mythe scheidde hij er twee vechtende slangen mee, waarna die zich rond de staf wikkelden.
(Goed te weten: De Caduceus is geen medisch symbool: De Caduceus wordt in de Verenigde Staten en op sommige plekken wereldwijd nog wel eens onterecht gebruikt als medisch logo (mede doordat het Amerikaanse leger het in 1902 voor de medische dienst overnam).
De echte esculaap: Het ware medische symbool is de esculaap (staf van Asklepios): een eenvoudige stok met één slang en géén vleugels.
Hermes als meester over twee werelden
Ik houd van de term: Meester over twee werelden. Wanneer je echt ‘meester’ bent over de zichtbare en de onzichtbare werkelijkheid ben je een gids tussen de werelden. ‘Meester worden’ is in principe een gender-neutrale term. Toch kun je er ook een vrouwelijke benaming voor vinden… Bijvoorbeeld: ‘Weefster tussen de zichtbare en onzichtbare wereld’. (Weven is door de hele mythologie een vrouwelijke kracht; de Moiren die de levensdraad spinnen, Ariadne wier draad je door het labyrint - de onderwereld - terug naar buiten leidt, Penelope die weeft en tornt.)
Het mooie is: weven vereist geen macht of heerschappij over de twee werelden, maar weven verbindt losse draden tot één geheel. Dat is misschien wel precies wat een verteller doet; en het woord klopt voor iedereen, want de Moiren wéven, ze heersen niet.
De wereld van de kunsten
Hermes is ook degene die de wereld van de kunsten opent. Hij maakt de eerste lier en geeft hem aan Apollo, de god van de kunsten. Hij is dus niet de god ván de kunst, maar degene die de deur van kunst en cultuur opent. Je kunt hem ook de bruggenbouwer tussen het ‘bewuste en het onbewuste’ noemen of ‘tussen het zegbare en het onzegbare’.
Het verband met Thoth
De Grieken vereenzelvigden Thoth met Hermes (vandaar Hermes Trismegistus). Schrijvers hebben Thoth, de god van het geschreven woord. Hermes is de god van het gesproken, gedragen woord (Hermes Logios, de redenaar). Dat is precies het verschil tussen schrijver en de storyteller.
Thoth is de beschermer van wie schrijft. Hermes is de beschermer van wie vertelt: de boodschapper die tussen boven- en onderwereld pendelt, de gids van de zielen, degene die de eerste lier maakte en daarmee de deur naar de kunsten openzette.
Wat een verteller doet, wat een schrijver beoogt, waar een acteur zich in bekwaamt, is het onzegbare naar de zichtbare wereld dragen.
Dat is in de kern wat Hermes deed.
Liefs van Mieke, een weefster tussen twee werelden