Het verhaal van Medea
… waarom je mythen niet letterlijk maar symbolisch moet lezen
Een mythe moet je niet letterlijk nemen. Niemand heeft echt op de rug van een stier de zee overgestoken, geen vrouw is werkelijk in een spin veranderd, geen prinses heeft echt haar broertje aan stukken gesneden om aan haar vader te ontsnappen. En toch maakt dat ze niet minder waar.
Mythen zijn symbolen, tekens, beelden die iets tonen wat alleen symbolisch uitgedrukt kan worden.
Daarom is het jammer dat we het verhaal over Medea zijn gaan lezen als een psychologisch echtscheidingsdrama. Want haar verhaal vertelt iets veel groters dan de woede van een gekrenkte vrouw.
Laten we eens kijken naar de rol van Medea, de vrouw die de Griekse held Jason helpt het Gulden Vlies te veroveren.
Medea wordt in veel versies afgeschilderd als een geflipte heks uit het oosten, als een tovenares met hysterische inborst, die verliefd wordt op Jason, met hem uit Colchis vertrekt en - als haar man na een aantal jaren met een ander wil trouwen - op tilt slaat en haar eigen kinderen vermoordt.
Het verhaal wordt al eeuwen verteld en geïnterpreteerd (door Euripides, door de Romeinen, in schoolboeken, in operahuizen) als een echtscheidingsdrama met een gruwelijk slot… over een vrouw die in blinde woede haar kinderen vermoordt.
Symbolisch
Ik dring er graag op aan om verhalen uit de mythologie (en dus ook de Bijbel b.v.) niet psychologisch of letterlijk te nemen maar ‘symbolisch’ te zien… Oftwel: metaforisch. De gebeurtenissen zijn niet echt gebeurd maar ‘staan’ voor iets.
Symbolisch gezien is dit verhaal over Medea een verhaal over een paradigmashift.
Wie is Medea, voordat Jason verschijnt?
Medea is prinses van Colchis, kleindochter van de zonnegod Helios, en priesteres in de tempel van Hekate, de Grote Godin van de drie sferen, van de kruispunten, van aarde, zee en hemel. Medea beschikt over de oeroude kennis van kruiden, kan helder zien en heeft in haar wereld aanzien.
Een representant van een matriarchale samenleving.
Ze leeft - voordat ze verliefd wordt op de blonde Jason - in de (oude) wereld waar het goddelijk-vrouwelijke wordt geëerd, waarin feminiene krachten worden gezien als bron voor leven en dood. Ze maakt onderdeel uit van de wereld van Demeter, van Inanna, van Ereshkigal, van Sekhmet.
Met andere woorden… het is de oude wereld die op het punt staat ten onder te gaan aan een nieuwe masculiene wereldorde.
Want op een dag meert er een schip aan en een mooie jongen stapt van boord op zoek naar het Gulden Vlies, dat hem in staat moet stellen de felbegeerde troon te veroveren.
De val
Als Medea Jason ziet, is ze verloren. Haar wereld staat op zijn kop. Ze valt als een blok voor de jonge held en is - vanaf dat moment - bereid alles te doen om Jason te helpen dat Gulden Vlies te veroveren.
Zo verraadt ze haar vader, geeft Jason de toverzalf waarmee hij de stieren en de drakenmannen verslaat, ze zingt de wakende slang van het Gulden Vlies in slaap… diezelfde slang waarmee ze als kind nog speelde en stapt uiteindelijk aan boord van het schip van de Argonauten, dat haar weg zal voeren van het oude bekende, weg van de vertrouwde wereld.
Onderweg op het schip doet ze iets wat haar tot het einde van haar leven zal blijven achtervolgen: Om een voorsprong te houden op de schepen van haar vader die haar achtervolgen, doodt ze haar eigen kleine broertje, snijdt hem in stukken en werpt hem overboord om de achtervolgers op afstand te houden.
Mythisch perspectief: ze offert iets wat ze liefheeft op voor een hoger doel…
Ze huilt van schaamte. Maar ze kan nu nooit meer terug.
Het lange wachten
Wat volgt is wat in de meeste hervertellingen wordt overgeslagen, omdat het zo lang duurt en zo weinig spectaculair is: Medea gaat met Jason mee naar Iolkos en als zijn oom Pelias hem de beloofde troon alsnog weigert (ondanks dat felbegeerde Gulden Vlies), helpt ze hem weer. Ze vermoordt Pelias voor hem. Ze verhuizen naar Korinthe, trouwen en krijgen twee zonen.
Met andere woorden: Medea offert alles op voor haar grote liefde.
Er volgen jaren waarin Medea als een buitenstaander in een vreemde stad leeft. De Korintiërs zien haar als een ‘allochtoon’, een enge heks, een exotisch wezen. Haar genezende kruiden zijn verdacht. Ze mijden haar.
En intussen merkt zij hoe Jason langzaam zijn interesse verliest. Hij ziet haar niet meer écht, raakt haar niet meer aan.
Een koude onverschilligheid, schrijft Euripides.
Om hem nog enigszins gunstig te stemmen, brouwt ze liefdesdrankjes, ze bidt, ze hoopt, maar het helpt allemaal niets.
Jason heeft zijn zinnen gezet op een nieuwe machtspositie. En als hij die positie (troon) niet van zijn oom krijgt, dan maar via een huwelijk met de dochter van de koning. Maar ja, dan moet Medea weg, want die past dan niet meer in het plaatje.
Hij rechtvaardigt het als volgt: ‘Voor de kinderen’, zegt hij, ‘voor hun toekomst.’
Maar Medea hoort wat hij eigenlijk zegt:
‘Ik heb je goed kunnen gebruiken, maar nu ben je van geen enkel nut meer voor me.’
Het bevel tot verbanning
Jason en koning Kreon verbannen haar uit de stad. Ze wordt op straat gezet met haar kinderen, terwijl haar man feestviert met zijn nieuwe liefje. Ze wordt een vrouw zonder thuisland, zonder familie, zonder maatschappelijke positie.
Dit is het moment waarop de psychologische benadering stelt: en toen werd ze gek. En dat is logisch ook.
Maar nogmaals… mythen zijn niet logisch of psychologisch.
Euripides laat juist zien dat ze wonderlijk kalm wordt.
Iets in haar wordt wakker… een wezenlijk besef.
De daad
Wat ze daarna doet is in psychologische termen wreed en onmenselijk, maar in mythisch/symbolische termen interessant… ze vernietigt. Dat wat ze geschapen heeft, maakt ze ongedaan.
Eerst geeft ze de jonge bruid een bruidsjurk cadeau die ze heeft geïmpregneerd met haar dodelijkste kruiden. De bruid en haar vader gaan op in de vlammen.
En dan - en hier is het meest angstaanjagende stuk van de mythe… doodt ze haar eigen twee zonen.
Psychologisch gezien kunnen we ons voorstellen dat deze handeling voortkomt uit een vlaag van wanhoop en waanzin.
Maar wat zou de mythische lezing zijn?
Als Medea haar zonen doodt, zien we ‘creatie’ en ‘destructie’ op het scherpst van de snede. Zij verbindt zich met de energie van Moeder Aarde en maakt ongedaan wat ze zelf heeft geschapen. Jason heeft haar afgedankt, haar wijsheid, haar krachten… slechts zijn nakomelingen zijn nog van enig nut. Haar lichaam was voor hem slechts een baarmoeder.
Die ontdekking is cruciaal. Door - niet in razende woede, maar kalm en bewust - haar zoons het leven te ontnemen, plaatst ze zich in directe lijn met de Moedergodin, die kan scheppen én te vernietigen.
Medea maakt ongedaan waarvoor Jason haar heeft gebruikt (broedmachine).
Mythisch gezien bestaat de dood niet, dus: Medea brengt haar twee zoontjes op een lichtgevende wagen, voorgetrokken door draken, terug naar het licht, terug naar het Paradijs, terug naar de sfeer van het Goddelijk vrouwelijke.
De nieuwe orde
Het verhaal over Medea vertegenwoordigt - mythologisch gezien - het beeld van de oude wereld, die door een nieuwe orde wordt ‘overruled’.
Euripides schreef de tragedie in een tijd (5de eeuw voor Christus) waarin Griekenland zich op het punt bevond waarin de oude beeldcultuur, de oude moedergodinnen, de oude intuïtieve manier van leven, definitief werd ingeruild voor iets nieuws: ratio, schrift, mannelijke goden, politiek, wetten en regels. En helden.
Jason is in dit verhaal de representant van die nieuwe orde. De Argonauten - fel, ambitieus, op ‘scoren’ gericht - vormen de voorhoede van een masculiene beschaving die het oude, moederlijk-vrouwelijke overmeestert en onteert.
Medea representeert de oude feminien georiënteerde wereld. Medea lijkt op Kali, op Sekhmet, Ereshkigal, en al die andere zustergodinnen die met hun woede en furie zich laten gelden als de wereld uit balans raakt.
Medea is daarmee een verhaal over een paradigmashift die plaatsvindt.
In de huidige tijd zien we wat er gebeurt als de wereld haar moederlijke krachten afdankt:
hittegolven, smeltende gletsjers, overstromingen, orkanen en bosbranden.
Medea’s verhaal is een waarschuwing aan een cultuur die het goddelijk vrouwelijk heeft verbannen.
‘Don’t fuck met Moeder Aarde’, lijkt Medea tegen Jason te zeggen. ‘Wanneer je de spot met mij drijft, me negeert of misbruikt, dan presenteer ik een destructieve kracht met het effect van een tsunami of een orkaan.’
Tot slot:
Ooit - lang geleden - schreef ik een monoloog vanuit het perspectief van Medea. Dit liet ik haar zeggen:
‘Buig het traliewerk van het machtsdenken open en kijk naar binnen.
Alleen in samenhang, in diepe verbondenheid, kunnen we ons aan elkaar beschaven.
Man en vrouw.
Hemel en aarde.’
(MB -2008)
Vriendelijke groet,
Een leerling van Hekate