Durf Medusa onder ogen te zien!
Wanneer de imprint van een angstaanjagende ervaring smoel krijgt
Al een tijdje reist Medusa met me mee. Ik zie haar ineens overal opduiken en begrijp steeds beter wat ze te vertellen heeft. Zo is er in Het Rijksmuseum een videoinstallatie die een vrouwengezicht toont met kronkelende slangen op haar kop. Bedoeld om te griezelen.
Ik vind Medusa steeds vaker terug in kunstuitingen, op protestborden, als illustratie en ik las een aantal hervertellingen. Haar gezicht, omkranst door slangen is een icoon geworden. Er zijn zelfs kinderboeken over haar.
Medusa… niet als monster, maar als symbool.
Wat betekent het en hebben we haar nodig om iets te begrijpen wat we lang niet wilden aankijken?
Hoe zat het ook alweer met die blik van Medusa?
Dat wat je niet kunt verdragen
Medusa was een Gorgon. En de mythologie-kenners onder ons weten dat Gorgonen geassocieerd worden met iets monsterlijks, met sissende slangen, klapperende vleugels, scherpe tanden. De representatie van een diepe oerangst. Oerbeelden, dus, diep verankerd in de Griekse mythologie, maar ook in ons collectieve onderbewuste .
Gorgonen dienden (in de oude mythen) als afweer tegen het kwaad. Hun afschrikwekkende hoofd - het zogenaamde Gorgoneion - werd afgebeeld op schilden, tempels en wapens, als een spiegel waarin kwaad zichzelf ziet en terugdeinst.
Paradoxaal genoeg was de monsterlijke kracht van de Gorgonen dus tegelijk afschrikwekkend als beschermend. ‘Gorgonea’ leefden op de drempel tussen werelden: leven en dood, goddelijk en menselijk, binnen en buiten. Ook het bloed van de Gorgonen had een bijzondere eigenschap. Uit de linkerhelft van een Gorgo was het bloed namelijk dodelijk en uit de rechterkant van een Gorgo allesgenezend: zelfs doden zouden weer tot leven kunnen worden gewekt.
De Gorgonen bestonden uit drie zusters: Stheno - de sterke, Euryale - de wijd-springende en Medusa - de bestraffende. De eerste twee waren onsterfelijk.
Alleen Medusa was sterfelijk — en zij werd ook het meest bekend.
Ze was als enige sterfelijk en was aanvankelijk mooi. (Althans volgens Ovidius, maar ja, had hij niet een ‘Male Gaze’?).
Wie haar zag, keek langer dan bedoeld… uit verwarring. Vóór haar transformatie, was ze priesteres in de tempel van de Godin Athene. Zij wijdde zich aan het heilige, aan orde, aan redelijkheid en dat deed ze met liefde en toewijding.
Totdat…
…de zeegod Poseidon haar zag , voor haar viel en zich aan haar vergreep. Midden in de tempel zelf, op een plek die juist bescherming had moeten bieden.
Na de verkrachting verdween Poseidon als een dief in de nacht. Medusa bleef achter met dat wat vrouwen al eeuwen tot oude dag van vandaag dragen: schuld en schaamte.
De Godin Athene hoorde dit en was ontzet. Toen het doordrong wat er plaats had gevonden in haar tempel, veranderde Athene het mooie haar van Medusa in een berg kronkelende, sissende slangen.
Waarom deed ze dat… was dat een straf of juist hulp?
Daar bestaan grofweg twee opvattingen over.
De aanblik van Medusa werd - door die slangen - zo afgrijselijk, dat wie haar aankeek, versteende.
Athena had van haar een monster gemaakt. Waarom?
Vrij onzusterlijk, toch?
Om iemand die slachtoffer is van seksueel misbruik nog eens extra te straffen door van haar een afgrijselijk monster te maken?
Maar waren de slangen wel bedoeld om Medusa te straffen of misschien juist om haar te versterken?
Als Athena het goed met Medusa voorhad - en je hoopt toch op wat vrouwelijke solidariteit - zouden de slangen haar de bescherming moeten bieden die ze nodig had. Niemand zou het immers nog wagen haar te benaderen…
Wat ook pleit voor deze benadering: Athena droeg het symbool van de Gorgon op haar schild als afschrikmiddel: “Don’t fool with me…”
Dat zou impliceren dat de slangen bedoeld waren als hulp en dus ook solidariteit met Medusa.
Ofwel… het zat toch anders en het was een veroordeling en een straf.
Athena was immers de dochter van Zeus, een vaderskind, iemand die de ratio hoog in het vaandel had. Iemand die orde handhaaft en chaos niet tolereert. Een godin in dienst van het patriarchaat.
In dat geval waren de slangen waarschijnlijk toch een manier om Medusa te straffen en was Athena’s ingrijpen veroordelend, vrouwonvriendelijk en bijzonder on-zusterlijk.
Medusa trok zich na deze gebeurtenis terug naar de rand van de wereld, naar een omgeving buiten de gevestigde orde. Verbannen.
Maar waar gaat het nu eigenlijk over?
Is het een verhaal over een monster? Of over een slachtoffer?
Of wellicht over wat er ‘innerlijk’ gebeurt als we als we als vrouwen te maken krijgen met seksueel geweld? Wanneer de imprint van iets gruwelijks smoel krijgt.
De terugkeer van het vrouwelijke – Medusa als archetype
In een tijd waarin verhalen over de Epstein-files, De zaak Pelicot, vrouwenhandel, grensoverschrijdend gedrag, seksueel misbruik inmiddels een constante stroom van bagger oplevert, verschijnt Medusa als archetype van wat te lang is onderdrukt: de vrouwelijke woede.
Het besef dat we niet langer kunnen wegkijken, begint door te dringen. We dienen het kwaad recht in zijn smoel aan te kijken, opdat het versteent en uiteenspat. Medusa vraagt niet om medelijden, maar om erkenning. Om bewustwording. Om confrontatie.
We zien het terug in de media. Slachtoffers worden gedemoniseerd. De daders komen er makkelijk mee weg. Vrouwelijke woede wordt weggezet als hysterie, gevaar of destructie. Vrouwen dienen lief, dociel en volgzaam te zijn, aan bepaalde uiterlijke voorwaarden te voldoen, hun lippen op te spuiten, hun haren in lange geblondeerde krullen te stylen en op naaldhakken te lopen en zo uiterst onaantrekkelijk worden. (lees ook het artikel in de Volkskrant over het zogenaamde Mar-el-Lago uiterlijk
En al die tijd probeert Medusa ons iets duidelijk te maken: hier is iets grondig mis.
De beoogde terugkeer van het vrouwelijke gaat niet over zachtheid alleen. Maar ook over waarheid, grenzen stellen en confrontatie. Over lelijk durven zijn, de diepe woede te uiten die we ook zien bij de Furiën, bij Medea bij Kali. Deze woede is de zwarte vrouwelijke oerkracht die kan scheppen en vernietigen.
Medusa herinnert ons eraan dat heling niet begint met verzoening, maar met het recht aankijken van de gruwelijkheid.
Er zit nog een bijzonder staartje aan dit verhaal…
Want ook de held Perseus speelt een rol. Hij is een held met een opdracht en moet het hoofd van Medusa veroveren. Want dat hoofd is immers een geweldig wapen in de strijd, zo is gebleken.
Slim genoeg vermijdt Perseus haar aan te kijken, maar gebruikt een spiegel, waardoor hij haar kan onthoofden zonder haar onder ogen te komen.
En zelfs na haar dood blijft haar kracht werkzaam.
Uit deze destructieve daad, wordt een nieuwe creatieve kracht geboren : Pegasus –symbool voor de ‘geïnspireerde geest’. Een teken dat de creatieve kracht van Medusa zich op geen enkele wijze laat vernietigen. Haar slangenhoofd als wapen, waarschuwing en herinnering.
Het is de afschuw, de diepe weerzin, de angst, de gruwelijkheid die een gezicht krijgt.
Daarom belichaamt Medusa vooral de vrouwelijke woede die niet meer naar binnen kan worden geslagen. Woede die ontstaat wanneer grenzen zijn overschreden en verantwoordelijkheid wordt ontweken. Haar gezicht is een talisman. Ze bewaakt de grens door de gruwelijkheid terug te spiegelen.
Tot slot:
Als je Medusa tegenkomt in films en in boeken en verhalen, bedenk dan dat we allen Medusa onder ogen moeten komen, als we de vrouwelijke oerkracht willen mobiliseren in tijden van transformatie.