De stille meerderheid

De brandnetelhemden - over zwijgen als werk

We leven in een tijd waarin wie zichtbaar en luid aanwezig is, impact heeft; wie voortdurend posts plaatst op X lijkt het meeste gelijk te hebben, wie boos is wordt gehoord. Wie zijn stem verheft en geweld gebruikt, wordt opgemerkt. De algoritmes belonen.

”Yes! Zie je wel! Ik doe ertoe, ik besta!”

De talkshows leven ervan, de meest luidruchtige, zichtbare figuren schuiven aan, en de politiek schikt zich ernaar.
In dat tumult is er een begrip dat af en toe weer opduikt: de stille meerderheid.

Wie zijn dat, wat doen ze?

We weten allemaal dat er een verschil bestaat tussen zwijgen en niets zeggen. Dat onderscheid is een beetje weggepoetst. We zijn gaan denken dat wie zwijgt simpelweg instemt en dat wie niet schreeuwt het allemaal wel best vindt.

Er is een oud sprookje dat al duizend jaar een ander geluid laat horen. Het verhaal van een meisje dat zes jaar lang geen woord mag spreken, terwijl ze hemden weeft van brandnetels om haar broers te redden. Dat doet ze omdat dat het werk is dat gedaan moest worden, en omdat dat werk alleen - in stilte - gedaan kan worden.

Bij de gebroeders Grimm heeft ze geen naam. Bij Andersen heet ze Elisa.

Het sprookje, kort verteld

Er was eens een meisje - we noemen haar Elisa - met zes (Grimm) of elf (Andersen) broers. Na de dood van hun moeder trouwt de vader een boosaardige stiefmoeder die de broers in zwanen verandert.
Elisa hoort - in een droom - via een oude fee dat ze haar broers alleen kan redden door zes jaar lang hemden te weven van brandnetels die ze met blote handen uit kerkhofgrond moet plukken. En al die tijd mag ze niet praten of lachen.

Ze doet het. Haar handen bloeden en op een dag wordt ze gevonden door een koning die met haar trouwt omdat hij haar mooi vindt, ook al zegt ze niets. Ze krijgt een paar kinderen en gaat intussen door met weven.
De boze stiefmoeder die dit verneemt, rooft haar kinderen en beschuldigt haar van hekserij.
Ze wordt veroordeeld tot de brandstapel, maar zelfs dan blijft ze zwijgen. Zelfs als ze op de wagen naar het schavot zit te weven aan het laatste hemd.

Op het allerlaatste moment, als het vuur wordt aangestoken, komen er zes zwanen aanvliegen. Ze weet het inmiddellijk: dit zijn haar broers. Ze gooit snel de hemden over hen heen, en daar staan ze ineens naast haar. Haar broers zijn teruggekeerd. Pas dan mag ze spreken.

Wat het sprookje precies zegt over zwijgen…

Het sprookje maakt drie dingen volstrekt helder:

Het zwijgen is geen passiviteit. Het is hard werken. Pijnlijk, fysiek werk… brandnetels plukken doet zeer, weven kost jaren. Het meisje wacht niet tot het voorbij is. Ze is voortdurend bezig. Maar ze kan er niet over vertellen, want dat zou haar eigen dood betekenen.

Het zwijgen wordt vaak verkeerd begrepen. Iedereen denkt er iets anders van. De koning denkt dat ze schuchter is. De hofhouding denkt misschien dat ze trots is. De stiefmoeder weet er een heksenproces uit te destilleren. Niemand, echt niemand, vermoedt dat ze de wereld aan het genezen is.

Het zwijgen kan niet voortijdig worden onderbroken zonder alles te verliezen. Als ze één keer zou spreken, zou alles wat ze tot dan toe heeft gedaan voor niets zijn geweest.
Bepaalde vormen van inzet, commitment of zelfs verzet… bestaan alleen zolang ze niet geclaimd worden.

Er zijn meer verhalen over dit gegeven

Zo heb je de vrienden van Job uit de bijbel, die zeven dagen en zeven nachten zwijgend bij hem zitten en die op het moment dat ze hun mond opendoen precies het verkeerde zeggen. De Joodse traditie heeft hieruit de praktijk van sjiwa zitten gedestilleerd: bij de rouwende aanwezig zijn (witnessing) zonder iets te zeggen tot hij of zij zelf het woord neemt. Een ritueel van pure aanwezigheid.

De Lamed Vavnikim, de zesendertig verborgen rechtvaardigen die volgens de Joodse legende in elke generatie de wereld in stand houden zonder dat iemand precies weet wie ze zijn, vaak zelf inbegrepen. Een mythisch beeld van een onzichtbaar, zwijgend netwerk dat door pure integriteit het kwaad weet in te perken.

Meerdere tradities met dezelfde wijsheid: er bestaat een vorm van betrokkenheid die haar werk doet onder de oppervlakte van het hoorbare en zichtbare.

En nu?

Wie schreeuwt heeft op dit moment de meeste impact, wie post op sociale media heeft het meeste gelijk, wie boos is heeft het meeste recht van spreken. Waar is de stille meerderheid?

De term is politiek besmet geraakt… Nixon gebruikte hem, en sindsdien populisten…maar het verschijnsel bestaat wel degelijk.

Er is een grote groep mensen die niet meedoet aan het lawaai, die niet vanuit de onderbuik reageert maar getuige is. Die kijkt, luistert, weegt, en in die stille beweging iets aan het werken is wat door het lawaai overstemd wordt.

In mythologische taal: er zijn op dit moment heel veel Elisa’s met bloedende handen en zwijgend aan het weven… In de zorg in het onderwijs, in de buurten…

Dit is geen pleidooi voor ‘je mond maar houden’ of ‘onverschilligheid’. Niet elk zwijgen is hard werken, soms is het wel degelijk lafheid of medeplichtigheid, of de ruggengraatloosheid van iemand die wegkijkt.

Het echte onderscheid tussen zwijgen-als-werk en zwijgen-als-instemming zit hem in wat er onder die oppervlakte (de stilte) aan het gebeuren is: Elisa’s handen bloeden

Wat in stilte gebeurt is van belang, ook al ziet niemand het, ook al wordt het door anderen geinterpreteerd als instemming of onverschilligheid.
Houd vol, wil ik tegen de Elisa’s zeggen.
Op het laatste moment, op de wagen naar het schavot, kan er altijd nog een hemd over de zwanen worden geworpen.

Ik weet zeker dat er volop wordt geweven.
Achter de schermen, op de wagens, in de stilte. Misschien ben jij daar zelf wel mee bezig, en heb je dit verhaal nodig om jezelf eraan te herinneren dat het werk is, en dat dat ertoe doet.

In stilte weven we gestaag verder aan het Grote Werk…

Mieke