De oudste school ter wereld

Waarom de monomythe toch echt meer is dan een masculien model

Steeds vaker hoor ik stemmen die zeggen: ik ben wel een beetje klaar met die ‘Hero’s Journey en al die verhalen over stoere helden die overwinningen boeken of afgeslacht worden op het strijdtoneel, waar vrouwen weer eens de dupe zijn. Laten we andere verhalen vertellen.

Ja, wat mij betreft graag. En er zijn er genoeg!

Er zijn ook stemmen die zeggen dat er een ander model tegenover de monomythe moet worden opgesteld. Een model voor vrouwen.

Nu ben ik zelf een vrouw (en een feminist) maar ik vraag me af of zo’n model nodig is en of het de tweedeling niet alleen maar groter maakt. De Monomythe is wat mij betreft helemaal geen model over mannen dat vrouwen benadeelt. Hooguit spiegelt het model de waarden en normen in een cultuur.

In essentie gaat de Monomythe over de reis van de menselijke ziel door de wereld. Een road-map voor het leven, voor mannen, vrouwen en alles wat er tussen zit.

Er zijn vrouwen die daar anders over denken. In 1990 schreef Maureen Murdock een boek als reactie op Joseph Campbell. Een boek dat vrouwen het gevoel moest geven eindelijk gehoord te worden. The Heroine’s Journey heette het. Het was een boek waarin de ‘monomythe’ werd afgedaan als de reis van de man, zo stelde zij, waarin vrouwen hooguit de jonkvrouwe in nood was of een ploeterende kunstenares.

In 2021 probeerde de folkloriste Maria Tatar iets vergelijkbaars. In The Heroine with the 1001 Faces zocht zij naar de vrouwelijke helden die Campbell over het hoofd had gezien; in sprookjes, vergeten mythen, de verhalen die vrouwen elkaar doorgaven wanneer de officiële cultuur zweeg. Een grondig boek, moet gezegd. Tatar begon waar ook Murdock begon: met de aanname dat Campbell een masculien model beschreef en dat vrouwen het dus elders moeten zoeken.

Maar klopt dat wel?

Wellicht heeft Campbell zelf bijgedragen aan dit misverstand. In een interview zei hij ooit:

“Women don’t need to make the journey, they are the place that everyone is trying to get to.”

Wat bedoelde hij daar mee?

Kennelijk kunnen we niet om dat ‘vrouwelijke’ heen. Want het is de bestemming (én de bron). We komen voort uit Moeder Aarde, ze houdt ons een spiegel voor en uiteindelijk worden we weer door de Aarde opgenomen. (‘Tot stof zult u wederkeren’).

Campbell bevestigt dat we in een ‘masculiene jungle’ leven maar dat de wetten van die mannelijke jungle aan het afbrokkelen zijn.

Het is aan ons als individu om de wereld van nieuwe roadmaps te voorzien.

Campbell gaf een serie lezingen over de rol van het vrouwelijke in deze jungle en zijn inzichten zijn gebundeld in ‘Goddesses’.

Duidelijk wordt dat voor echte heelwording het mannelijke en het vrouwelijke - in ons - samen moeten optrekken. En samen moeten zien toe te groeien naar het stadium waarin de tegendelen zijn opgelost en er een nieuwe eenheid is ontstaan.

En tja, dat de Hollywood heldenmythe goed tiert op het archetype van de stoere mannelijk held en dat die verhalen ook hun tol hebben geeist, dat is een feit, maar laten we Campbell vrijwaren van de claim dat hij de vrouw over het hoofd zag.

Sinterklaasavond en een schat voor het leven

Mensen die mij kennen, weten dat ik een Campbell-fan ben en zijn boek De held met de duizend gezichten en zijn andere werk al decennia lees en herlees en er zelf over heb gepubliceerd.

Ik was eind dertig en werkte als docent op de Theaterschool, toen dit boek mij toeviel op een Sinterklaasavond. Wij vierden Sinterklaas bij mijn ouders thuis. Een heerlijk feest met veel cadeaus, veelal boeken.

Mijn vader kreeg het boek van de Sint (maar vermoedelijk van mijn moeder) in net verschenen Nederlandse vertaling. Ik bladerde het door en wist het direct: ik had een schat gevonden waar ik de rest van mijn leven op kon teren. Als auteur, als docent, als mythologie-liefhebber.

Wat ik die avond nog niet wist, was dat ik meer dan een literaire theorie in handen had. Ik had een sleutel gevonden.

Oude verhalen van over de hele wereld

The Hero with a Thousand Faces is het resultaat van jarenlange studie, waarin Campbell de verhalen en mythen van de mensheid naast elkaar legde en vergeleek… Mythen uit Soemerië, Griekenland, de Keltische wereld, Midden-Amerika, de Veda’s uit India. Hij ontdekte dat zij allemaal in essentie hetzelfde vertellen.

Namelijk: het leven is cyclisch en wij maken tijdens onze levensreis steeds dezelfde drie bewegingen:

Vertrek - transformatie - terugkeer.

Campbell was niet de eerste die dit zo benoemde. Aristoteles had dat ruim 2000 jaar ook al beschreven in zijn Poetica, maar het gaat nog veel verder terug naar de tijd dat mensen bijeen kwamen in grotten, in onderaardse tempels, in zalen waar oude rituelen de mensen hielpen om het mysterie van het leven te leren begrijpen en te ondergaan.

Wat de mysteriescholen wisten

De tradities die we nu ‘mysteriescholen’ noemen, hanteerden geheime inwijdingsriten die mensen door een vorm van dood en wedergeboorte voerden. Het idee was: tijdens het leven moet je de dood ervaren om het leven te kunnen begrijpen.

Campbell vertaalde dat met: ‘Waar je struikelt ligt je schat’.

Natuurlijk… eerst zitten we gevangen in de schaduw, maar als het lukt, kunnen we ons potentieel aanboren om tot een staat van ‘bliss’ te komen.

Dat wordt weerspiegeld in oude wijsheidsleren.

Zo waren daar de Eleusinische mysteriën in Griekenland, waarbij elk jaar duizenden pelgrims naar Eleusis trokken voor de mysteriën van Demeter en Persephone. Negen dagen lang. Filosofen, koningen, normale burgers. Wat er precies gebeurde in de inwijdingshal is nooit opgeschreven; de ingewijden zwegen hun hele leven.

In Egypte had je de riten in de tempels van Isis en Osiris. Het Egyptische Dodenboek beschrijft de reis van de ziel door de onderwereld: bij elke poort een beproeving en een waarheid die erkend moet worden.

Ook de Tarot vertelt het oerverhaal in tweeëntwintig beelden: van de Dwaas op de rand van de klif tot de Wereld.

Vertrek, afdaling, terugkeer, uitgebeeld in symbolen.

De Kabbalah loopt dezelfde beweging langs de Boom des Levens: van Kether, het goddelijke licht, via de tien Sefiroth naar Malkuth, de aarde en dan de weg terug omhoog, nu bewust en geïntegreerd.

Dan had je nog de Pythagorische broederschappen, de Vedische tradities van India, en de sjamanen van Siberië tot de Andes. En natuurlijk de Tao en de I Tjing uit het oude China.

Steeds weer diezelfde kringloop met de boodschap:

Wie waarachtig wil leven, moet bereid zijn te sterven aan het leven

De kern in essentie gelijk: om het mysterie van het leven goed te doorgronden moet je eerst verdwalen en het duister ervaren, tijdens het leven. De ingewijde (held of heldin) moet de vertrouwde wereld verlaten, afdalen in de duisternis, een symbolische dood sterven, zijn talen aanboren en terugkeren als iemand die de dood had aangekeken. Dan was hij getransformeerd.

Overal komt het terug: vertrek, initiatie, terugkeer.

Met als doel: te worden wie je - in wezen - bent. Dat is de monomythe, in steeds weer andere talen en culturen.
Wat al deze tradities gemeen hebben:

’Tansformatie’ als kern van het leven en dat gaat over het ontlsuiten van het mysterie, het vinden van je ‘inner purpose’, dat wat je hele leven in jou tikt en tevoorschijn wil komen.

Campbell begreep dit

Wanneer Campbell schrijft over de monomythe, citeert hij antropologen, psychologen, dichters, auteurs en priesters. Maar wat hij eigenlijk doet, is de geheime kennis van de mysteriescholen vertalen naar de verhalentaal van de twintigste eeuw. Naar de wereld van films, literatuur, moderne media.

De held, man óf vrouw, die de veilige haven verlaat, en de ‘oproep’ volgt, is degene die de tempel binnenstapt en ingewijd wordt. De draak die hij of zij ontmoet, is de schaduw die moet worden geïntegreerd. En de uiteindelijke schat of beloning (The ultimate boon) die gevonden wordt, is het inzicht, opgedaan in de duisternis.

Campbell beschreef de universele initiatie. De reis die elk mens, man of vrouw, vroeg of laat maakt. Eerst de weg door de wereld, de manifestatie en dan de noodzakelijke afdaling naar de eigen binnenwereld (soms verbeeld als onderwereld, donker bos of woestijn) en de confrontatie met dat wat het allermoeilijkste is om aan te kijken: de draak, de schaduw, de angst, alles wat het ego allemaal doodeng vindt.

Alleen zo wordt een mens een ‘heel’ mens. Geheeld, volledig, vervuld. En zo evolueren we ook en kan de nieuwe tijd geboren worden.

Het heilig huwelijk: Hieros Gamos

De reis is pas voltooid is wanneer de tegendelen zijn verenigd of geïntegreerd in wat de Grieken het Hieros Gamos noemden: het heilig huwelijk. De vereniging van yin en yang, van aarde en hemel, van het vrouwelijke en het mannelijke principe. Daar waar de schaduw wordt geïntegreerd en er een nieuwe mens opstaat. In een nieuwe tijd, met een eigen inspirerende roadmap.

Om met Campbell te spreken:

‘We zijn de voorouders van de nieuwe tijd. En onbewust de creators van nieuwe ondersteunende mythen en intuïtieve modellen die ons kunnen inspireren.

Geen nieuwe wijn in oude zakken, maar graag nieuwe zakken voor nieuwe, bedwelmende wijn.’

Liefs van Mieke