De lange terugkeer van de derde sekse
De indeling in twee geslachten bestaat nog helemaal niet zo lang
In Amsterdam wordt deze dagen WorldPride gevierd, een belangrijk historisch feest, vijfentwintig jaar na het openstellen van het homohuwelijk in Nederland, met honderdduizenden bezoekers uit de hele wereld.
In Berlijn reed gisteravond een bestelwagen in op de menigte in bij de Christopher Street Day. Eén dode, zestien gewonden.
Intussen worden regenboogvlaggen vernietigd of in de fik gestoken. Jongeren hebben het gevoel dat ze weer terug de kast in moeten.
Wat is dat voor geluid dat aanzwelt?
Veel mensen zijn vergeten dat wat deze dagen gevierd wordt helemaal niet nieuw is, en niet modern, en niet verzonnen, niet ‘woke’.
Het is heel oud. Wij zijn de indeling in twee seksen vanzelfsprekend gaan vinden, maar het indelen van de mensheid in twee geslachten is eigenlijk een vrij specifiek Europees, specifiek christelijk, specifiek koloniaal, specifiek modern verzinsel.
Ergens is er iets verloren gegaan.
Plato’s derde mens
In Plato’s Symposium vertelt de dichter Aristophanes een verhaal over hoe de mensheid ooit uit drie sekses bestond: mannelijk, vrouwelijk, en een derde - androgyn - die uit zon en aarde tegelijk was ontsprongen. Deze wezens waren rond, hadden vier armen en vier benen, en waren zo krachtig dat de goden bang van hen werden. Zeus besloot hen doormidden te snijden, en sindsdien zoekt elk mens naar zijn andere helft.
‘Ten eerste waren er drie geslachten en niet maar twee, mannelijk en vrouwelijk, zoals nu het geval is. Er was ook nog een derde geslacht dat een deel van beiden had. De naam daarvan is nog over, terwijl de soort zelf verdwenen is. De ene soort van toen was de androgyn, zowel in vorm als in naam samengesteld uit beide anderen, de man en de vrouw.’
M.a.w: de derde sekse was geen afwijking. Het was de derde vorm van menszijn, gelijkwaardig aan de andere twee. Sterker nog, deze ‘derde’ mens had zelfs iets goddelijks, iets krachtigers dan de mannelijke en vrouwelijke helften apart.
Hermaphroditos en Ovidius’ ongemak
In Ovidius’ Metamorfosen wordt het verhaal van Hermaphroditos verteld, zoon van Hermes en Aphrodite, en de nimf Salmacis die zich zo aan hem vastklemt dat hun lichamen samensmelten. Hij komt uit de vijver als hij en zij tegelijk.
Ovidius vertelt het al met enig Romeins ongemak (daar begint het al), want Hermaphroditos zelf is er niet blij mee, hij vervloekt de vijver. Terwijl in de Griekse cultus daarvóór Hermaphroditos juist een god was. Er waren kleine tempels aan hem gewijd. Zijn beeltenis, een lichaam dat de binaire scheiding doorbrak, komt in de hele antieke wereld voor.
Ardhanarishvara en het oude India waar het niet omstreden was
En dan reizen we even naar India…
Ardhanarishvara is een van de meest verbluffende goddelijke gedaanten die de mensheid heeft bedacht. Letterlijk: ‘de heer die half vrouw is’.
Het is Shiva en zijn gemalin Parvati, verticaal versmolten tot één figuur. Links vrouw, rechts man. Beelden en schilderijen bestaan in overvloed, sommige meer dan tweeduizend jaar oud.
De Hijra
En dan hebben de Hijra, een levendige gemeenschap in India tot op de dag van vandaag. Wordt al vermeld in de Mahabharata en Ramayana, oude epossen van meer dan tweeduizend jaar oud, waar zij een rol spelen bij belangrijke rituele momenten.
De Hijra waren dragers met een bijzondere spirituele kracht, een eigen sociale rol bij geboortes en huwelijken. Mensen die noch man noch vrouw waren, werden naar de bruiloft of de kraamkamer gehaald juist omdat ze buiten de gewone orde stonden en daarmee dichterbij het goddelijke.
Overal en altijd… een korte tour
In Mesopotamië hadden de tempels van Inanna priesters die noch man noch vrouw waren - de Gala en de Assinnu. Zij droegen vrouwelijke kleding.
In het Romeinse Rijk waren de Galli, priesters van de moedergodin Kybele, wijdverbreid; mannen die zichzelf castreerden en in vrouwelijke gedaante leefden als dienaren van de godin.
In Noord-Amerika erkenden veel inheemse volkeren Two-Spirit mensen; een derde sekse met een eigen sociale en spirituele rol.
In Egypte is de godin Mut soms afgebeeld met een fallus. God Hapi, personificatie van de Nijl, heeft vrouwelijke borsten en een baard.
De rode draad: Daar waar mensen het goddelijke probeerden uit te beelden, verscheen vroeg of laat een figuur die de seksen oversteeg. Geen toeval of misfit, maar een universeel menselijk fenomeen.
Hoe de derde sekse werd weggeschreven | demonisering in golven
De eerste golf was de opkomst van het monotheïsme. Toen jodendom, christendom en islam de plek innamen van de oude polytheïsmen, kwam er een strikte lezing van Genesis 1:27: “man en vrouw schiep Hij hen”.
Binair. In tweeën gedeeld. Punt.
Wat eeuwenlang goddelijk was, was ineens duivels, zondig en abnormaal.
De tweede golf was het kolonialisme. Vanaf de zestiende, zeventiende, achttiende eeuw exporteerde het christelijke Europa zijn dualistische geslachtsopvatting naar de rest van de wereld. In India werden de Hijra gecriminaliseerd door de Britse Criminal Tribes Act van 1871. In Noord-Amerika werden Two-Spirit mensen door missionarissen ‘genezen’ of vermoord. In Afrika werden inheemse gender-tradities uitgeroeid. De koloniale macht bracht niet alleen technologie en handel. Ze bracht een geslachtsopvatting waarvan we zijn gaan denken dat ze universeel is, terwijl ze in werkelijkheid specifiek Europees, specifiek christelijk, specifiek modern is.
De derde golf was de negentiende-eeuwse medicalisering. Waar de kerk homoseksualiteit als zondig bestempelde, werd het in de psychiatrie een ziekte. Van goddelijk, tot zondig, naar afwijkend.
Zo is de derde sekse uit onze cultuur weggeschreven, ontkend en gedemoniseerd. Maar het boek is niet uit, we zien nu de tekenen dat dit fenomeen nooit verdwenen is, en nu op de drempel staat van herwaardering en erkenning.
Wat we nu zien
De derde sekse is geen bedreiging voor ‘de natuurlijke orde’, maar eerder de terugkeer naar iets wat we over overal en in alle tijden volkomen vanzelfsprekend vonden, zo oud als de mensheid zelf. En de weerstand die het oproept is ook niet nieuw; maar de late echo van dezelfde mindset die de Hijra probeerde uit te roeien, de Galli castreerde als afwijking, Hermaphroditos in Ovidius zijn eigen vervloeking liet uitspreken.
Als je de mythologie bestudeert zie je dat alles weer terugkeert. En zoals altijd bij zo’n terugkeer of opleving, stuit dat op verzet.
Ardhanarishvara staat intussen nog steeds in de tempels van India, half man half vrouw, tweeduizend jaar oud, ongestoord ondanks onze verwarring. En gelukkig zien we in de populaire cultuur talloze bewijzen dat de boel aan het verschuiven is.
Dat is de wet van cycliciteit. Het filosofisch principe dat ons leert dat verandering niet lineair is, maar in golfbewegingen plaatsvindt.
Laten we dat maar vieren!
MB