De eeuwige Odyssee

Dealen met je schuldgevoel

Odysseus (Matt Damon) met zijn beschermgodin Athena (Zendaya)

Dit weekend zag ik The Odyssee, de blockbuster van Christopher Nolan. Vooraf was ik enigszins bezorgd over hoe ik die film zou ervaren. Want ik heb die beroemde thuisreis van Odysseus inmiddels in vele variaties gelezen en herlezen. Ik was bang was dat de film mijn eigen fantasiebeelden geweld aan zou doen.

Want ik houd van dit verhaal.
In dichtvorm opgeschreven door Homerus (gebaseerd op vele orale overleveringen), maar inmiddels vele malen herverteld.)
De Odyssee beschrijft het verlangen naar huis, naar het moederlijk-vrouwelijke, naar binnen, naar heel worden en jezelf worden.
Dit in contrast met de Ilias, het boek vóór de Odyssee, waarin de Trojaanse Oorlog wordt beschreven en alles wat daarbij komt aan strijd, oorlog en geweld.
De Odyssee beschrijft dus het einde van de strijd, de pijn, het verdriet, de angst, de zoektocht, het verdwalen en alles wat je moet loslaten om werkelijk thuis te komen (bij jezelf). Twee oerbewegingen: eerst jezelf bewijzen en daarna moeten dealen met alles wat dat gekost heeft en wat dat met je innerlijk gedaan heeft.

Anne Hathaway als Penelope

Maar gelukkig… het ‘klopte’ voor mijn gevoel. Sterker nog: ik ben onder de indruk van de keuzes die Nolan heeft gemaakt. Ja, er is hier en daar veel geweld en strijd, maar bijzonder indrukwekkend gefilmd.
De beproevingingen van Odysseus zijn hartverscheurend in beeld gebracht. Zijn truc om de Cycloop slimmer af te zijn, de stormen op zee, de verleiding van de sirenen, zijn verblijf op het eiland van Circe… (prachtig verfilmd hoe de toverheks Circe de bemanningsleden verandert in varkens). Maar ook het binnenhalen van het paard van Troje waarop wordt teruggeblikt is ongeëvenaard in beeld gebracht. De beelden blijven je bij.

Het is opmerkelijk dat Nolan kiest voor de Odyssee en niet voor de Ilias. Want als er iemand actie, strijd en oorlog kan uitbeelden, is Nolan het wel, maar toch… Hij thematiseert het oorlogsgeweld en begeeft zich voorzichtig op het terrein van een meer feministische lezing. Over de gevolgen van al die strijd, de eenzaamheid, de machteloosheid, het schuldgevoel.
De vrouwelijke karakters zijn goed uitgewerkt. Penelope’s liefde en onmacht, de autonomie van de (zwarte) Helena, Circe met haar toverkrachten op het eiland.

Penelope en Telemachus.

We leven mee met Odysseus, door Matt Demon gewetensvol en krachtig gespeeld, die moet dealen met alles wat hij heeft aangericht: het geweld, de vele manschappen die zijn gesneuveld, het schuldgevoel over de list met het Trojaanse Paard. Al die gevoelens zorgen ervoor dat hij op een zeker moment niet eens meer weet waar hij naar toe op weg is.
Hij verdwaalt in zichzelf.

Uiteindelijk loopt het goed af. Telemachos wordt koning van Ithaka en Odysseus vaart samen met zijn geliefde Penelope naar het westen om eer te bewijzen aan al de gesneuvelde manschappen.

Woke

Voor het uitkomen van de film was er al een cultuuroorlog op internet gaande. Waarom moest Helena zonodig zwart zijn? De historische kostuums klopten niet en Elon Musk vond de film te woke.

Allemaal redenen om hem dus juíst te gaan zien.

En dus helemaal gefilmd door onze landgenoot Hoyte van Hoytema, Nolans vaste cameraman.

Tot slot dit mooie gedicht van Kavafis over het doel van de reis naar huis:

Ithaka

Als je de tocht aanvaardt naar Ithaka,
wens dat de weg dan lang mag zijn,
vol wederwaardigheden, vol belevenissen.
De Kyklopen en de Laistrygonen,
de woedende Poseidon hoef je niet te vrezen,
zulke ontmoetingen zul je nooit hebben op je weg
wanneer je denken verheven blijft, verfijnd
de emotie die je hart en lijf beroert.
De Kyklopen en de Laistrygonen,
de woeste Poseidon zul je niet tegenkomen
wanneer je ze niet in je eigen geest meedraagt,
wanneer je geest hun geen gestalte voor je geeft.

Wens dat de weg dan lang mag zijn.
Dat er veel zomermorgens mogen komen
waarop je heel dankbaar, heel blij
onbekende havens zult binnenvaren;
dat je mag pleisteren in Fenicische handelssteden
om mooie dingen aan te schaffen
van parelmoer, koraal, barnsteen en ebbehout,
en opwindende geurstoffen van alle soorten,
opwindende geurstoffen zoveel je krijgen kunt;
dat je talrijke steden in Egypte aan mag doen
om veel, heel veel van de geleerden op te steken.

Blijf wel altijd denken aan Ithaka.
Daar aan te komen is je doel.
Maar overhaast de reis in geen geval.
‘t is beter dat die vele jaren duurt en
je pas als oude man bij het eiland afmeert,
rijk door wat je onderweg verwierf,
zonder verwachting dat Ithaka je rijkdom schenken zal.
Ithaka schonk je de mooie reis.
Bestond het niet, dan was je nooit vertrokken.
Maar méér heeft het je niet te bieden.

En vind je het armzalig, Ithaka bedroog je niet.
Zo wijs geworden, met zoveel ervaring
Heb je al wel door waar Ithaka’s voor staan.

Vertaald uit het Grieks door Pieter Borghart.