Op mijn vensterbank staat een bronzen beeldje van de dansende Shiva. In feite is dit Nataraja, heer van de dans en één van de vele verschijningsvormen van de god Shiva. Hij hij danst de Ananda Tandava, de dans van de gelukzaligheid en de eeuwige terugkerende creatieve energie van scheppen en vernietigen.
Vaak als ik even mijmer en naar buiten staar, valt mijn oog op dit beeldje dat me herinnert aan de creatieve flow, waar ik me op kan afstemmen. Alles komt en gaat in de eeuwige kringloop van het leven.
Maar toen ik laatst weer eens goed naar dat beeldje keek, zag ik dat wezentje dat onder de rechtervoet van Shiva ligt. Een vreemd, klein, gedrongen monstertje, dat lijkt te kronkelen en te worstelen, en stevig in bedwang gehouden wordt.
Ik zocht het even op.
Het is de demon ‘Apasmara’
Zijn naam is Apasmara, dat in het Sanskriet iets als vergetelheid, of het wegvallen van bewustzijn betekent. Oftewel: onwetendheid die zich als kennis voordoet. Een heel irritant verschijnsel. Iedereen kent het.
Niet bepaald een imponerende tegenstander voor de machtige Shiva. Het is geen kosmische anti-god, of een angstaanjagende schurk. Nee, slechts een kleine, gedrongen trol die onder de voet van Shiva in bedwang wordt gehouden.
In zijn hand houdt dit mormel vaak een slang vast, die in de Indiase symboliek verwijst naar de valse illusies; onwetendheid gecombineerd met valse zekerheid.
Met andere woorden: hij weet niets, maar hij denkt van wel.
En precies dat maakt hem gevaarlijker en irritanter dan pure onwetendheid. Apasmara staat symbool voor het permanente gevaar van valse zekerheden en foute aannames. Hij maakt deel uit van het leven. De vraag is niet hoe je hem wegdrukt, maar hoe je hem in bedwang houdt. Want we hebben allemaal een Apasmara in ons.
Waarom Shiva hem niet doodt
Wij hebben in het westen geleerd dat we – dat wat ons niet bevalt – dienen te verslaan. Korte metten ermee! Zo doodt Sint-Joris de draak. Sint-Michaël verslaat de duivel. In sprookjes wordt de heks in de oven geduwd, in mythen wordt het monster onthoofd, in Hollywood-films wordt de schurk in de laatste scène door de held de afgrond in gestort.
Ziezo.. einde verhaal. Aftiteling.
Maar we weten best dat het dan natuurlijk helemaal niet ‘einde verhaal’ is. Want het vijanddenken, het denken in tegenstellingen, met stellige zekerheden blijft dan intact. Er staat vanzelf weer iemand op die anders denkt, wraak wil nemen, of wrok koestert en precaire balans verstoort.
En hup, daar ontstaat alweer een nieuw drama.
En hoewel er gelukkig steeds meer ‘andere’ verhalen worden verteld waarin de hoofdpersoon zelf transformeert, blijft dit oude ‘vijanddenken’, het denken in opposities - in onze cultuur behoorlijk hardnekkig.
Kosmische balans
Onze westerse uitroei-fantasie heeft totaal gefaald. Het heeft het denken in tegenstellingen alleen maar vergroot. We hebben lang gedacht dat als je iets wegdrukt of opsluit, negeert of niet meer ziet, dat het er dan ook niet meer is. Maar zo werkt het helemaal niet.
Shiva herinnert ons aan die eeuwige cyclus. Behalve bouwen en groeien moeten we hier in het westen vooral leren afdalen, loslaten, integreren en dingen laten vergaan opdat er iets nieuws geboren kan worden.
Shiva weet dit. Als hij de demon Apasmara zou doden of uit het zicht zou houden, zou dat de kosmische balans verstoren. Want de gedachte is:
‘Zonder onwetendheid bestaat er geen inzicht. Zonder duisternis geen licht.’
Wie het licht wil koesteren, moet de duisternis niet uitroeien, maar in bedwang houden. Dommigheid en de neiging valse zekerheiden te omarmen, zit in iedereen.
Daar moeten we dus heel erg voor oppassen. Heel snel hebben we alweer mening gevormd, een aanname omarmd, weten we dingen ‘zeker’. (‘Echt waar. Ik zag het op Facebook.’)
Maar Shiva probeert ons eraan te herinneren dat er geen zekerheden bestaan. De neiging overal een antwoord op te formuleren, moeten we in bedwang houden. Vandaar dat Shiva hem eeuwig onder zijn voet houdt, wetend dat de innerlijke demon niet weggaat. Hij zorgt alleen dat hij niet aan het stuur zit.
Apasmara is een permanente aanwezigheid in ons en in de kosmos. Hij hoort erbij, zoals de dood bij leven.
Social Media
Met behulp van Social Media kan Apasmara heel veel van zich laten horen; hij probeert de trommel van Shiva over te nemen. Algoritmes belonen zijn idiote theorieën, in talkshows doet ie het ook heel goed. Onderbuikgevoelens beter verkopen nu eenmaal beter dan begrip en nuance. Populistische leiders dicteren Apasmara.
Onze reflex is te proberen de argumenten van Apasmara te weerleggen. Met factcheckers, boze essays… we schudden ons hoofd bij dommigheid op onze eigen tijdlijn. Maar als we niet oppassen worden we zo zelf ook als Apasmara.
Bovendien helpt het niet
Want de dommigheid in de vorm van ‘ik weet hoe het zit’ is een natuurlijke neiging, een staat van zijn en gemak en zekerheid bieden, en vaak krijg je er een heleboel volgers mee. Apasmara wint zo heel makkelijk terrein.
En toch…
Hij verliest van iets anders. Hij legt het af tegen het bewustzijn dat wél met complexiteit kan dealen.
Laten we dansen
Laten we onze energie niet besteden aan het verslaan van Apasmara. Dat gaat niet lukken. Wat ons te doen staat is doorgaan met dansen. Iedere tel van de trommel moeten we opnieuw de demon in bedwang houden, duizend keer per dag in het klein.
En dat betekent eigenlijk iets heel concreets:
nooit ophouden met twijfelen,
niet cynisch worden,
je blijven openstellen voor het niet-weten
vragen blijven stellen om de nuance te bewaken.
Apasmara hoort erbij.
Laten we de neiging makkelijke aannames te omarmen weerstaan en onthouden dat een staat van genade en vervulling pas kan ontstaan als we ons overgeven aan de eeuwige cyclische dans.
Let’s dance
Liefs van Mieke
PS. Laatste ontdekte ik dat er vóór het CERN-instituut in Zwitserland, waar wetenschappers de bouwstenen van het heelal onderzoeken, ook een bronzen Shiva-beeld staat van tweeëneenhalve meter hoog, een geschenk van India.
De wetenschappers in CERN, die door de gangen lopen, weten dat het beeld iets symboliseert wat zij proberen te onderzoeken. Die kwantumdeeltjes. Alles is energie en beweegt. Het proces van scheppen en vernietigen zijn geen tegenpolen, maar hetzelfde. Ze zijn bezig te bewijzen dat er achter alles wat wij vastigheid en materie noemen, alleen maar dans is. Pure dans.
Fijn dat je deze ontwetende eigen wijze dit hebt laten weten.