In de oudheid was daar een godheid voor: Hermes!
Hermes is de enige Griekse god die volkomen vrij tussen Olympus, de mensenwereld én de onderwereld heen en weer kan bewegen. Met zijn vleugels is hij snel en wendbaar.Hij begeleidt de zielen naar de onderwereld en soms ook weer terug.

Niet voor niets verschijnt hij in de oude verhalen zelf vaak vermomd, als jongeman langs de weg, op een kruispunt, wanneer iemand een drempel over moet.

Verhalen doen dat ook… Ze nemen je mee een drempel over, naar een nieuwe onbekende wereld en daarna keer je weer terug, en als het goed is, is er dan iets veranderd. Je hebt iets beleefd, geleerd.
Voor Storytellers is Hermes daarom een belangrijke figuur. Waar Toth de beschermer is van de schrijvers, zou Hermes de beschermer van de Storytellers kunnen zijn.

Wie was Hermes?

Hermes was gelijk al een bijzonder kind. Hij werd geboren in een grot in Arcadië nadat zijn vader Zeus het weer eens had aangelegd met een mooie, jonge nimf.
Vrij direct na zijn geboorte ontsnapte kleine Hermes uit zijn kribje, sloop de grot uit en stal een grote groep runderen, die van de God Apollo waren.

Eenmaal terug bij de grot, trof hij een schildpad voor de opening. Hij maakte er een lier van door het schild van de schildpad met snaren te bespannen.

Een herder die dit allemaal zag, dwong hij te beloven het nooit verder te vertellen. De herder, genaamd Battus, beloofde dit. Maar toen Apollo ontdekte dat zijn runderen gestolen waren, dwong hij Battus toch te verklappen wie ze gestolen had.

Apollo toog woedend naar de grot waar Hermes inmiddels alweer in zijn kribje lag. Hij schudde hem wakker en beval hem zijn koeien terug te geven.
Hermes nam Apollo mee naar de plaats liepen waar hij de runderen had verstopt en speelde intussen een mooi melodietje op zijn lier.
Apollo raakte daar zo van onder de indruk dat hij Hermes vroeg hem het instrument cadeau te geven.
In ruil voor de lier vroeg Hermes of hij de kudde runderen dan mocht houden. Dat mocht en zo werd de handel geboren.
Voor de herder Battus liep het minder goed af, deze werd door Hermes vanwege zijn ontrouw in een blok steen veranderd.

De relatie tussen de broers Hermes en Apollo verbeterde. Apollo schonk Hermes zelfs zijn caduceus, de met slangen omwonden staf, die sindsdien een vast attribuut van Hermes is.

Psychopompos

Iemand die een gids is tussen verschillende werelden, een zielenbegeleider, wordt ook wel Psychopompos genoemd.

Een psychopompos is een mythische geest, godheid of entiteit die pas overleden zielen van de aarde naar het hiernamaals begeleidt. Hermes was dus zo’n gids tussen de verschillende werelden.
Dat is wat storytellers, filmers, schrijvers ook doen. Ze nemen de toehoorders mee naar een nieuwe wereld. En brengen ze ook weer terug. Storytellers zijn psychopompi, zou je kunnen zeggen. Net zoals acteurs, filmers, priesters openen ze een magische wereld vol van mogelijkheden.

Abonneer nu

Hermeneutiek - de kunst van het uitleggen

En er is nog een reden om de god Hermes als beschermer van de verhalenvertellers te zien.
De naam Hermes is de basis voor de term Hermeneutiek, de kunst van het uitleggen, oftewel het vertalen van het onzegbare. Als boodschapper van de goden moet Hermes vertalen wat voor mensen anders onverstaanbaar en onbegrijpelijk zou blijven.
Is dat ook niet wat een goede verteller doet? Of een acteur? Of een priester? Als intermediair het ongrijpbare of mysterieuze draaglijk en begrijpelijk maakt, en zo betekenissen te genereren.

De Caduceus en de vleugels
Hermes krijgt een bijzondere staf van Apollo: de Caduceus. Het woord is afgeleid van het Griekse kerykeion, wat ‘staf van een boodschapper’ betekent. Die diende in de oudheid ook als een vrijgeleide voor koeriers en onderhandelaars zodat zij zich ongehinderd konden verplaatsen.

Een staf staat sowieso traditioneel voor handel, welsprekendheid, communicatie, wijsheid en bescherming van reizigers.
Hermes gebruikte de staf om ruzies te beslechten; volgens de mythe scheidde hij er twee vechtende slangen mee, waarna die zich rond de staf wikkelden.

(Goed te weten: De Caduceus is geen medisch symbool: De Caduceus wordt in de Verenigde Staten en op sommige plekken wereldwijd nog wel eens onterecht gebruikt als medisch logo (mede doordat het Amerikaanse leger het in 1902 voor de medische dienst overnam).
De echte esculaap: Het ware medische symbool is de esculaap (staf van Asklepios): een eenvoudige stok met één slang en géén vleugels.

Hermes als meester over twee werelden

Ik houd van de term: Meester over twee werelden. Wanneer je echt ‘meester’ bent over de zichtbare en de onzichtbare werkelijkheid ben je een gids tussen de werelden. ‘Meester worden’ is in principe een gender-neutrale term. Toch kun je er ook een vrouwelijke benaming voor vinden… Bijvoorbeeld: ‘Weefster tussen de zichtbare en onzichtbare wereld’. (Weven is door de hele mythologie een vrouwelijke kracht; de Moiren die de levensdraad spinnen, Ariadne wier draad je door het labyrint - de onderwereld - terug naar buiten leidt, Penelope die weeft en tornt.)
Het mooie is: weven vereist geen macht of heerschappij over de twee werelden, maar weven verbindt losse draden tot één geheel. Dat is misschien wel precies wat een verteller doet; en het woord klopt voor iedereen, want de Moiren wéven, ze heersen niet.

De wereld van de kunsten

Hermes is ook degene die de wereld van de kunsten opent. Hij maakt de eerste lier en geeft hem aan Apollo, de god van de kunsten. Hij is dus niet de god ván de kunst, maar degene die de deur van kunst en cultuur opent. Je kunt hem ook de bruggenbouwer tussen het ‘bewuste en het onbewuste’ noemen of ‘tussen het zegbare en het onzegbare’.

Het verband met Thoth

De Grieken vereenzelvigden Thoth met Hermes (vandaar Hermes Trismegistus). Schrijvers hebben Thoth, de god van het geschreven woord. Hermes is de god van het gesproken, gedragen woord (Hermes Logios, de redenaar). Dat is precies het verschil tussen schrijver en de storyteller.
Thoth is de beschermer van wie schrijft. Hermes is de beschermer van wie vertelt: de boodschapper die tussen boven- en onderwereld pendelt, de gids van de zielen, degene die de eerste lier maakte en daarmee de deur naar de kunsten openzette.

Wat een verteller doet, wat een schrijver beoogt, waar een acteur zich in bekwaamt, is het onzegbare naar de zichtbare wereld dragen.
Dat is in de kern wat Hermes deed.

Liefs van Mieke, een weefster tussen twee werelden

Abonneer nu

Delen

Laat een reactie achter

Hoe ouder ik word, hoe meer losse aspecten ik ervaar, die deel van mij uitmaken.

Het is een gevoel alsof ik uit allerlei verschillende onderdelen besta, die samen ‘mij’ vormen.
Een deel van mij is de vrouw die dit stukje zit te tikken, daarnaast woont er in mij ook nog een jonge moeder die haar kinderen van school haalt, maar ook een oma, plus een vrouw die al heel lang met dezelfde man leeft, een schrijver en een docent, iemand die het leuk vindt lekkere maaltijden te koken. Er zit ook een oude hippie in mij, die niets van burgerlijkheid moet hebben, een deel dat graag door Europa reist. Er is ook een stuk dat dromen zag vervliegen, een deel dat verdriet en angst kende, een deel bij wie de dromen wél uitkwamen maar net iets anders bleken dan ze eerst dacht.

Ik bent niet meer één persoon in één leven. Ik ben een verzameling plekken, mensen, versies van mezelf. En de vraag is niet of ik weer kan worden tot wie ik ooit was. Dat kan namelijk niet. De vraag is eerder hoe ik die delen integreer. Hoe ik er één geheel van maak.

Isis, godin van de magie en de vruchtbaarheid

Er is een heel oud verhaal dat dit proces mooi beschrijft. Het is een oude Egyptische mythe, meer dan vierduizend jaar oud, en het gaat over een vrouw die haar geliefde in veertien stukken terugvond. Haar naam was Isis.

Even de uitgangssituatie:

Isis is een van de belangrijkste godinnen uit de oude Egyptische mythologie, bekend als de godin van de magie, vruchtbaarheid, genezing en het moederschap. Isis is getrouwd met haar broer Osiris de rechtvaardige. (Dat was bij de oude Egyptenaren overigens geen ‘zondig’ verschijnsel, maar een zeer geaccepteerde situatie. Goden waren nu eenmaal broers en zussen van elkaar.)

Er is nog een broer, Seth, deze is jaloers en machtsbelust.

Waar Osiris de god van de Orde en het Leven is, is Seth, de godheid van de Chaos, de woestijn en de dood. De jaloerse Seth organiseert een feestje met kwade bedoelingen. Hij heeft een prachtig versierde kist gemaakt en stelt aan de feestgangers voor dat wie er precies in past, de kist mag houden.

Osiris wil het wel proberen. Maar zodra hij in de kist gaat liggen, klappen Seth en zijn handlangers het deksel dicht, sluiten ze de kist hermetisch af en spijkeren of verzegelen ze hem. Seth gooit de kist met de levende Osiris erin onmiddellijk in de rivier de Nijl, en Osiris verdrinkt

Maar dan is daar Isis, die dit niet accepteert. Ze gaat op zoek om haar geliefde te vinden, ze zwerft, zoekt, vraagt voorbijgangers, dwaalt langs de oevers.

En jawel… ze vindt de kist uiteindelijk helemaal in Byblos, waar hij helemaal is ingegroeid in een tamariskboom die door de goddelijke energie van Osiris heel snel tot een gigantische boom is uitgegroeid en – nadat de koning de indrukwekkende boom zag - tot pilaar is gehouwen voor het paleis van de koning, die natuurlijk niet weet dat Osiris hierin verborgen zit.

Isis, geleid door geruchten plus uiteraard goddelijke energie, infiltreert in het paleis, door zich voor te doen als kindermeisje.

Zodra ze de kist in de paleiszuil ontdekt (er wordt soms gesproken van een geur die onmiskenbaar is) onthult ze haar ware identiteit als godin. Ze vraagt de koning om de zuil en snijdt de stam open om de kist ongeschonden te bergen. Zo kan ze het lichaam van haar geliefde Osiris mee terug naar Egypte nemen.

En dan komt het huiveringwekkende deel.

Als Seth erachter komt dat Isis de kist heeft teruggevonden en in het geheim verborgen houdt in de Nijldelta, ontsteekt hij in grote woede. Hij wil er definitief voor zorgen dat Osiris nooit meer kan terugkeren.
Seth vindt de kist, rooft het lijk van Osiris en snijdt het lichaam in 14 stukken. De stukken worden verspreid. Om te voorkomen dat Isis het lichaam ooit nog compleet kan maken, verspreidt Seth de lichaamsdelen over heel Egypte.

Dan begint Isis’ eigenlijke werk.

Dit dwingt Isis om opnieuw op een wanhopige zoektocht te gaan. Samen met haar zus Nephthys reist ze het hele land door om alle stukken te verzamelen.

Het zoeken en wat het betekent om de stukken bij elkaar te rapen

Isis begint te zwerven door Egypte. Ze vindt een stuk in Nubië, een stuk in de delta, een stuk bij Abydos, dat later haar heiligste heiligdom zou worden. Ze bouwt ter plekke van elke vondst een klein heiligdom. Sommige tradities zeggen dat ze ter plekke een deel van hem begroef, andere dat ze hem meenam om later samen te voegen.

Hoe moeten we dat duiden, dat ze de brokstukken verzamelt?

Ik zie het zo: dat is wat een leven doet… het zorgt voor brokstukken, delen, afsplitsingen. De herinneringen zijn niet meer op één plek, maar overal. Bij mensen met wie je geen contact meer hebt, in een straat waar je niet meer woont, een school die is afgebroken, een gebouw waar je niet meer komt, een dagelijkse handeling die je niet meer verricht, een gewoonte die je hebt afgeleerd en heel veel herinneringen.

De heelwording is niet in dat je die stukken ontkent, maar dat je ze opzoekt. Dat je ze erkent, in handen neemt en ze allemaal een plek geeft. Dat kost tijd, soms jaren. Ook Isis’ zoektocht duurt volgens sommige bronnen jaren.

Het veertiende stuk; dat wat nooit terugkomt

Van alle stukken die Isis zoekt, is er één dat ze niet vindt. Osiris’ fallus is door een Nijl-vis opgegeten. Dat is niet zomaar een pikant detail. Het is symbolisch het meest wezenlijke stuk; dat wat leven kan voortbrengen, wat verbinding maakt, wat een toekomst mogelijk maakt. Maar Isis vindt het niet terug.

Wat ze doet, in plaats daarvan, is iets waar we duizenden jaren later nog van kunnen leren. Ze maakt een nieuwe, van goud.

Met andere woorden… Isis herstelt Osiris niet door hem weer in dezelfde vorm terug te brengen. Ze aanvaardt dat er een ‘essentieel’ deel van hem voorgoed weg is. En dan doet ze het enige wat mogelijk is: ze maakt iets nieuws om dat deel te vervangen.

Wat betekent dit voor ons? Voor iemand die iets wezenlijks kwijt is? Voor een moeder die een kind heeft verloren? Voor een vrouw die haar man heeft moeten begraven? Voor iemand die uit zijn land is gevlucht en het nooit meer terugziet? Voor wie een baan, gezondheid, een versie van zichzelf heeft moeten loslaten?

De mythe leert ons: je maakt iets nieuws, en dat nieuwe is van goud. Omdat het edeler is, er zit een diepe wijsheid en een weten aan vast. De mens is getransformeerd.

En dat volstaat, zegt de mythe, om het leven voort te zetten.

Vleugels

Op sarcofagen en tempelwanden door heel Egypte is Isis afgebeeld als vrouw met uitgespreide vleugels, die zich buigt over het lichaam van Osiris. Ze bedekt hem, omvat hem en verwarmt hem.

Een prachtig iconografisch gebaar uit de oude wereld!
Niet toevallig dat het gebaar overleeft, ook in een andere vorm, bv. in de Middeleeuwse afbeeldingen van Maria met de beschermmantel, die haar mantel uitspreidt over gelovigen die er onder wegkruipen. Het beschermende gebaar is voor de zielen die om bescherming vragen. Om bedekt te worden, om vastgehouden te worden, om verwarmd en heel te worden.

Horus

Maar hiermee is het verhaal nog niet helemaal klaar. Osiris komt korte tijd tot leven; kort genoeg voor één goddelijke magische versmelting, en uit die éne omhelzing wordt Horus geboren, de valkengod, zoon van Isis en Osiris.

Osiris verdwijnt daarna naar de onderwereld, waar hij voortaan als koning der doden zal regeren. En Isis blijft achter met een kind. Een kind dat opgroeit, Seth uitdaagt, en de troon van zijn vader herwint.

Je ziet dat heelwording niet alleen om herstellen gaat, maar vooral ook om wat eruit voortkomt.
Dat wat wij het bijeenrapen om uiteindelijk iets nieuws in de wereld te brengen dat vóór de verdeeldheid er nog niet was. Niet alleen Osiris wordt geheeld, er wordt iets totaal nieuws geboren.

Zo werkt het ook in het gewone mensenleven… Wat je bijeen hebt geraapt van je eigen brokstukken, wordt materiaal dat je aan anderen kunt doorgeven. Aan kinderen, aan leerlingen, aan lezers, publiek. Aan iedereen die zelf even in stukken ligt en jouw bescherming of hulp nodig heeft, jouw goud, jouw vleugels, om te herkennen wat bij elkaar hoort.

Wat leren we van Isis?

Sommige stukken uit je leven zijn voorgoed weg, maar dat betekent niet dat er geen nieuw geheel mogelijk is. Het betekent eerder dat je iets moet integreren.
Verzamel de brokstukken, zoek ze in allerlei hoeken, neem ze in handen nemen, geef ze een plek.

En voor het stuk dat je nooit meer terugkrijgt - misschien het meest wezenlijke stuk - moet je iets nieuws verzinnen. Je moet er iets van maken. Zoals de Japanners het principe Kinshugi gebruiken om hun gebroken vazen en schalen met goud te herstellen, zo ontstaat er iets nieuws.

In het oude Egypte staat, tot op vandaag, een reeks kleine tempels op de plekken waar Isis een stuk van Osiris zou hebben gevonden. In Abydos. In Busiris. In Bigeh. Pelgrims trokken er eeuwenlang langs, van vondst naar vondst, en beleefden zo de mythe.

Laten we dat ook doen. Gewoon in ons eigen leven. Langs de plekken lopen waar we een stuk van onszelf hebben achtergelaten. Laten we elk stuk opzoeken en er een klein heiligdom van maken. En dan voor het stuk dat we nooit meer terugkrijgen, iets van goud smeden, iets van grote waarde dat alles verandert, waarmee we iets nieuws in de wereld zetten. Iets wat vóór de breuk niet mogelijk was.

Liefs van Mieke, een vrouw die haar brokstukken bijelkaar scharrelt.

Abonneer nu

Delen

Laat een reactie achter

We hebben collectief onze zinnen gezet op verandering. Het MOET anders. Alles.
Of het nu gaat om de politieke koers, de pensioenvoorzieningen, onze omgang met de natuur, de immigratie, hoe we ons onderwijsstelsel inrichten, hoe we omgaan met de sociale media… Het MOET allemaal anders.

Transformatie is HET woord.
Het staat in de beleidsnota’s, in cursusfolders, in zelfhulpboeken, op LinkedIn-profielen. Het is wat mensen en organisaties willen en beloven.

Maar transformatie of ‘verandering’ suggereert een lineaire beweging, van A naar B, die je zelf in de hand hebt, aanstuurt en het is iets wat het liefst ook nog meetbaar is. Men zegt dan: ‘We werken nu beter samen, het is transparanter, eerlijker, duurzamer geworden, ik heb veel geleerd...’

Met ander woorden we werken aan transformatie. We sturen het aan. Transformatie is daarmee een woord dat gedijt in de wereld van rede, planning en controle. Want dat het anders moet, is duidelijk, en we zijn inventief genoeg om weer ergens een transformatieproces in gang te zetten met grote beloften.

Metamorfose daarentegen, is iets totaal anders. Het komt uit het Grieks: meta (voorbij) en morphē (vorm).

Voorbij de vorm.

Tijdens een metamorfose wordt iets wat het - van binnen - al die tijd al was. De rups wordt een vlinder. Lood wordt Goud. Iets verandert van vorm, structuur en krijgt een totaal ander lichaam, een ander leven, een andere plek in de wereld.

Er is een mooi oud verhaal over:

Ergens in het oude Frygië, vertelt Ovidius, stonden een eik en een linde, die samen groeiden voor een kleine tempel. Hun takken waren zo verstrengeld dat je niet kon zien waar de een ophield en de ander begon. Voorbijgangers hingen er lintjes in. Verliefden brachten er offers. En wie het verhaal kende en wist wat er voor verhaal achter zat, kon niet anders dan in ontzag blijven staan.

De bomen hebben een naam. Ze heetten Filemon en Baucis. Het waren ooit mensen. Hun verhaal is een prachtig, vrij onbekend verhaal uit de klassieke mythologie. Het gaat over wat wij allemaal zijn kwijtgeraakt.

Ik heb het over metamorfose. Over wat de oude alchemisten ‘het grote werk’ zouden hebben genoemd. Over die veranderingen die we ondergaan, zonder dat wij aan het stuur zitten, en die soms iets openbaren wat we zelf nooit hadden kunnen bedenken.

Transformatie of metamorfose?

Ovidius

Ovidius, die zijn grote werk niet voor niets ‘Metamorphoses’ noemde, wist dit. In zijn vijftien boeken staan honderden verhalen over mensen die veranderen in bomen, dieren, sterren, stenen, bloemen, echo’s. En bijna altijd gebeurt de metamorfose op het kantelmoment. Op het punt waar de oude vorm niet meer werkt of niet meer handig is.

Maar eigenlijk zijn er twee soorten metamorfoses.

Zo heb je allereerst de vrouwen die, nadat ze slachtoffer zijn geworden van een begerige godheid, als bescherming van vorm veranderen. Zo wordt Daphne in een laurierboom om aan Apollo’s begeerte te ontsnappen, Io wordt een koe, Callisto een berin. Metamorfose is dan een vlucht, een straf, of een tragisch escapisme. Niet toevallig zijn het vaak vrouwen als slachtoffer van een god die zich niet kan beheersen.

Maar Ovidius heeft ook een ander soort metamorfose beschreven. Een metamorfose uit liefde. Omdat iets is voltooid. En daarvan is het mooiste verhaal - vrij onbekend - van een oud, arm echtpaar dat op een dag twee bezoekers ontving.

Filemon en Baucis

Zeus en Hermes reizen vermomd door het land van Frygië. Ze zijn moe, ze zijn hongerig, en ze weten dat ze zich in gedaante van arme wandelaars niet welkom weten. Bij duizend deuren kloppen ze aan. Duizend deuren worden voor hun neus dichtgeslagen.

Tot ze aankomen bij een klein huisje op de heuvel met een rieten dak en muren van klei. Binnen wonen Filemon en Baucis, oud geworden en arm. Ze openen de deur en verwelkomen hun gasten, ze steken het vuur aan, ze halen tevoorschijn wat ze in huis hebben: een stukje spek, een paar olijven, wat kaas. Baucis loopt heen en weer, verontschuldigt zich dat het zo weinig is. Filemon vangt nog even hun oude gans om die te slachten voor de gasten, de enige gans die ze nog hebben.

Maar de gans vlucht naar de gasten toe, en Zeus en Hermes zeggen: ‘Laat hem. Wij zijn goden. Wij hebben deze gastvrijheid in duizend huizen niet gevonden.”

Dan gebeurt er een wondertje. De wijn die ze schenken raakt niet op. Baucis kijkt naar de kruik en ziet dat hij zich vanzelf blijft vullen.

‘Kom mee naar buiten...’ zeggen de gasten dan.

Samen trekken ze de heuvel op. En als Filemon en Baucis omkijken, zien ze dat het hele dorp beneden hen onder water is gelopen. Alleen hun eigen kleine huisje staat er nog, en verandert voor hun ogen in een tempel met marmeren zuilen, gouden dak, alles wat ze nooit hadden kunnen betalen.

Vraag maar, zeggen de goden, wat willen jullie?

En hun wens is aandoenlijk. Ze willen priester en priesteres worden van deze tempel, dienaren van de goden die hen bezocht hebben. En ze willen op datzelfde moment sterven. Zodat geen van beiden ooit de ander hoeft te begraven en de een niet hoeft rond te dwalen zonder de ander.

En zo geschiedt. Ze leven nog jaren, als priester en priesteres van de tempel, en op een dag, heel oud geworden, staan ze samen voor de zuilen. En ze zien op elkaars gezicht bladeren verschijnen. Takken groeien uit hun armen. Ze hebben nog net de tijd om elkaar aan te kijken en te zeggen vaarwel, geliefde. En dan zijn ze een eik en een linde. Verstrengelde takken. Samen ineen-groeiend voor de tempel.
Nog eeuwenlang, zegt Ovidius, hingen er lintjes en offerslingers in hun bladeren, van reizigers die kwamen om hen te eren.

Wat dit verhaal precies zegt over metamorfose

Filemon en Baucis ondergaan geen transformatie. Ze hebben geen training gevolgd of advies gekregen over hoe nu verder, geen groeiplan gemaakt, of hun hogere doel bepaald, laat staan dat ze hun CV paraat hebben.
Hun liefde is zo compleet dat de vorm mens niet meer past. En de goden gunnen hen een nieuwe vorm.

Bomen leven langer dan mensen en kunnen hun takken verstrengelen. Bomen sterven samen. Bomen worden bezocht door mensen die iets van hun rust en bezinning zoeken. En zo worden Filemon en Baucis niet minder, maar meer. Ze worden dat, wat hun liefde altijd al uitdrukte.

Dat is wat metamorfose doet. Ze voltooit iets. Het is geen ontsnapping, geen straf, geen leerproces, maar een geschenk van de goden, een magische gebeurtenis die plaatsvindt omdat je klaar bent om iets anders te worden dan je was.
Het gebeurt vanwege dat wat al in wezen aanwezig is. Omdat ze hun deur altijd opendeden en alles deelden, waar andere deuren dicht bleven.

Een ander voorbeeld

Ovidius vertelt ook over hoe Ceyx op een dag wegvaart voor een zeereis, en in een storm omkomt. Zijn vrouw Alcyone rouwt op de kust en droomt dat hij dood is. Als zijn lichaam aanspoelt, kan ze het niet verdragen. Ze springt de zee in om bij hem te zijn en op dat moment verandert ze in een ijsvogel.
Ceyx verandert ook in een ijsvogel en elk jaar bouwen de ijsvogels een nest op de golven van de zee.
En elk jaar, zegt Ovidius, zorgen de goden dat de zee zeven dagen kalm ligt voor het paar dat bij elkaar wilde blijven: De ‘alcyonische dagen’. Daar komt de uitdrukking ‘Halcyon day’s vandaan: gouden, kalme dagen van geluk.

Ook hier is de metamorfose de vervulling.

Wij leven in een tijd van transformatie. Er wordt aan de lopende band getransformeerd. In zelfhulpgroepen, in bedrijven, in coachtrajecten, in relaties, in wellness-retraites. Iedereen werkt aan zichzelf. Iedereen is aan het worden. En er is niets mis met dat werk. Maar er is iets waar we minder snel bij stilstaan, namelijk dat er in ieders leven momenten zijn, waarop je niet werkt aan wat er gebeurt, maar waarin een diepgaander proces plaatsvindt.

Verlies, ouderdom, ziekte, plotselinge inzichten die je niet meer kunt terugstoppen, liefdes die je overvallen, kinderen die uit je lichaam komen en die je nooit had kunnen verzinnen. Dat zijn geen transformaties. Dat zijn metamorfoses.

Oude verhalen herinneren ons aan dit wonderlijke proces. We hoeven niets altijd aan te sturen, te regelen of ons best te doen, maar vooral toestaan dat het plaatsvindt.

Overgave dus.

We hoeven ons alleen maar open te stellen voor de gast, voor het moment, voor wat komt.

Opdat de metamorfose die ons dan overkomt, veel mooier is dan wij haar zelf hadden kunnen ontwerpen.

Alchemie

Het westerse begrip voor metamorfose vinden we in de Alchemie, die tot ver in de zeventiende eeuw een spirituele traditie was. Men geloofde dat stoffen en mensen konden worden getransmuteerd. Van lood naar goud.
Van materia prima naar lapis philosophorum, de steen der wijzen.
En het proces kende drie klassieke fasen:

· nigredo (het zwart worden, de afdaling, de dood)

· albedo (het wit worden, de zuivering, het licht in het duister),

· rubedo (het rood worden, de heelwording, de vervulling).

Alchemie past wellicht tussen transformatie en metamorfose in.
Hoe hard hij ook werkte, elke alchemist wist dat werkelijke transmutatie niet door de mens zelf werd veroorzaakt. Hooguit zijn de voorwaarden en omstandigheden zo gunstig, dat het gewoon gebeurde, omdat er omdat er iets sluimerde dat, onder precies deze juiste omstandigheden, zich kon openbaren.

Dat is precies wat metamorfose is. En wat Filemon en Baucis overkomt: hun leven lang zijn ze gastvrij geweest, deelden ze alles wat ze hadden, en op een dag opende zich ín hen iets wat er altijd al in sluimerde. De goden schiepen de voorwaarden, maar de metamorfose vond vanzelf plaats.

Jung had het over alchemie als de laatste westerse traditie die de metamorfose serieus nam voordat de wetenschappelijke revolutie kwam. Toen de scheikunde afscheid nam van haar oudere zus de Alchemie, verloor het tegelijk de taal om over wezenlijke vormverandering te spreken. Wat overbleef was transformatie: een woord voor iets wat je zelf doet, met een plan, in stappen. Dat wat we nu overhouden.

Wat Philemon en Baucus overkomt, is wat de alchemisten ‘Het Grote Werk’ noemden. Een langzame rijping, onder de juiste omstandigheden, waarna zich iets openbaart wat er altijd al was. Een soort wonder.

Tja… Al die woorden en begrippen over wat verandering is.
Transformatie, groei, mindset shift, ontwikkeling. Het merkwaardige is dat we het woord metamorfose hebben overgelaten aan biologielessen over vlinders. En het oudere zusje - alchemie - hebben we gedegradeerd tot bijgeloof, of fantasy. Terwijl beide woorden ooit precies verwezen naar iets wat we vandaag hoognodig weer nodig hebben: het besef dat de belangrijkste veranderingen niet van ons uitgaan, maar dat we ze, als we ons openstellen, mogen ondergaan.

Transcendentie

En dan is er nog een woord: Transcendentie.
Transcendentie belooft nog iets veel radicalers dan de andere twee: geen nieuwe vorm, maar helemaal geen vorm meer. De ziel die het lichaam achter zich laat. Trans = voorbij; Scandere = klimmen.

De goden hadden Filemon en Baucis makkelijk kunnen laten transcenderen… hen naar de Olympus kunnen tillen, weg van hun arme hutje, hen goddelijk maken. Maar dat deden ze niet. Ze maakten van hen bomen. Wortels, schors, takken die naar de hemel reiken maar in de aarde blijven staan.

Niet alles wat groter is dan wijzelf, vraagt om het lichaam te verlaten. Soms vraagt het om dieper te wortelen in het lichaam dat we al hebben.

Abonneer nu

Delen

Wie is Penthesilea?

Zij is de front-vrouw en koningin van de Amazones, een legendarisch ras van stoere krijgsvrouwen dat ergens in de regio van de Zwarte Zee leefde.
Er zijn diverse populaire verhalen over hen. Zoals dat ze dat ze dochters van Ares waren, en dat er geen mannen in hun kamp werden toegelaten. Het beroemdste verhaal gaat over hun borsten en vertelt dat ze, om beter met een boog te kunnen schieten, een van hun borsten afsneden.
(Dit verhaal ontstond omdat etymologisch het woord ‘Amazone’ afgeleid was van ‘a’ (zonder) en ‘mazon’ (borst, dezelfde wortel als ‘maste’ in mastectomie)).

(N.B. Toen ik bijna 30 jaar geleden zelf een mastectomie onderging, herinnerde een vriendin me aan deze dappere Penthesilea. Dat hielp beslist een beetje, maar ik vroeg me toch af of het verhaal niet op een of andere manier bedoeld was mij als vrouw te ontmoedigen ergens voor te strijden. Maar dit terzijde.)

De Amazones waren boogschietkunstenaars avant la lettre. Ze kenden geen huwelijk in de Griekse zin; geen echtgenoten, geen huishoudens, geen mannen die de dochters uithuwelijkten. En ze hadden een seksuele code die botsten met de Griekse opvattingen hierover.
Want… waar in de Griekse wereld een overwinning het recht gaf om de vrouwen van het overwonnen volk als buit mee te nemen (denk aan Andromache, Briseis, Cassandra), draaiden de Amazones dit om.
Een Amazone mocht met een man het bed delen op voorwaarde dat ze hem in de strijd had verslagen. Met andere woorden… eerst je best doen, dan het pleziertje.
Een totaal ander wereldbeeld… het lichaam van de man als teken van de overwinning door de vrouw, in plaats van andersom.

Dit is het verhaal:

Penthesilea komt naar Troje om de Grieken te verslaan en ze is fenomenaal, indrukwekkend en onweerstaanbaar. De Romeinse dichter Quintus beschrijft hoe zowel Trojanen als Grieken haar aanvankelijk voor een godin houden.
Ze maait een spoor van dood door de Griekse gelederen. Ze drijft hen terug tot bij hun schepen. Ze is precies wat ze zegt te zijn: een oorlogsvorstin uit de oudere feminiene wereld, met talloze dappere vrouwen aan haar zijde, in het hart van de strijd.

Enter Achilles…

Achilles is de mooiste, sterkste, snelste, meest sexy man die de Grieken hebben. Ook nog een half-god, een favoriet van Athena en natuurlijk de schrik van Troje.
Penthesilea, die hem over het slagveld ziet aankomen, ziet hem en is verloren.
Op slag verliefd!
Ze weet wat de code van haar volk voorschrijft, maar als er ooit in haar leven een man opduikt, die ze zou willen aanraken, is hij het wel. Maar ja, dat kan alleen als ze hem doodt.

In de klassieke versie is Achilles sterker en doorboort hij Penthesilea met zijn speer. Terwijl ze valt, kijken ze elkaar aan en worden hopeloos verliefd.

Maar Heinrich von Kleist, (1808) toneelschrijver, draaide het verhaal om. Bij hem is het Penthesilea die Achilles doodt.
Ze vermoordt hem, het in wat Von Kleist een ‘Wut-anfall’ noemt, een aanval van woede en waanzin. Verscheurd tussen haar liefde en de code van haar volk.
Achilles doet in deze versie alsof zíj hem heeft verslagen, om aan haar code te kunnen voldoen, maar het misverstand is te groot. En als Penthesilea denkt dat hij haar bespot, hitst ze haar honden op en verscheurt hem.

Abonneer nu

Later als de mist optrekt en ze beseft wat ze heeft gedaan, buigt ze zich over zijn lichaam en spreekt ze een van de verpletterende regels:

So war es ein Versehen. Küsse, Bisse,
das reimt sich, und wer recht von Herzen liebt,
kann schon das eine für das andre greifen.

(vrij vertaald: Het was een vergissing. Kussen en Bijten, Dat rijmt,
wie echt vanuit het hart liefheeft, kan gemakkelijk het een voor het ander aanzien.

Dan valt ze naast hem neer.

Von Kleist toont hier de verschillende paradigma’s, die elkaar uitsluiten. Dat is de tragedie. We zien namelijk een botsing van culturen:
De Griekse orde zegt: overwin, en dan mag je een vrouw aanraken.
De Amazonen-orde zegt: overwin, en dan mag je een man aanraken.
Identieke zinnetjes, alleen omgekeerd.

Wat gebeurt er als twee mensen, die in twee verschillende culturen leven, stapelverliefd op elkaar worden? Ze doen wat de cultuurcodes voorschrijven.
Achilles steekt Penthesilea dood en Penthesilea verscheurt Achilles.
Ze doden allebei precies dat wat ze liefhebben

Each man kills the thing he loves, dichtte Oscar Wilde in 1897.

Hij bedoelde het persoonlijk, want wie hij liefhad, kon hij niet ongeschonden laten. Wat we begeren, vernietigen we. Het is een van de meest duistere zinnen uit de wereldliteratuur.

Maar het gaat vooral over…

Each order kills the thing it loves.
Elke wereldorde vernietigt datgene wat ze eigenlijk zou moeten omarmen, omdat ze de taal niet heeft om die omarming te verwoorden.

Met de dood van Penthesilea eindigt niet één leven, maar een hele orde. Zij is de laatste Amazone. Na haar verdwijnen alle Amazones, omdat de mannelijke dichters die de geschiedenis schrijven, hen niet meer opnemen in het dominante verhaal.
Geen plek meer voor dappere heldinnen, in de wereld die de Grieken aan het bouwen zijn.

Wat de mythe ons te zeggen heeft

Wat gebeurt er als er wereldbeelden elkaars taal niet spreken. En wat als deze wereldbeelden elkaar ook nog eens aan de rand van hetzelfde slagveld ontmoeten: de publieke ruimte. Maar ook wat als ze vervolgens doen ze wat hun ‘orde’ voorschrijft…

Ze bestrijden elkaar. Ze verscheuren elkaar op sociale media. Ze doden, literair, symbolisch, soms letterlijk, precies datgene waar ze eigenlijk naar verlangen.
De liefde, de heelheid, de verbondenheid,

Wat het verhaal ons vooral laat zien is dat de taal ontbreekt om elkaar echt te ontmoeten. Als we dat willen veranderen, moeten we elkaar niet bij voorbaat verguizen. Maar nieuwe woorden vinden.

Liefs van Mieke, taalzoeker

Abonneer nu

Delen

Angst belet ons keuzes te maken. We …

Read more

Ik haal een auto in.
Maar oh!
Dan maakt de auto rechts naast me een vreemde slinger en raakt op een haar ná de zijkant van mijn auto.
De bestuurder - die op zijn telefoon zat te kijken - merkt het en draait zijn stuur snel weer naar rechts. In een fractie van een seconder kijken we elkaar geschrokken aan.

Mijn adem stokt. Een fractie van een seconde sterf ik duizend doden, ik verstijf, de tijd vertraagt, terwijl mijn auto met 100 kilometer per uur voort blijft spoeden over de snelweg.

Als ik merk dat het met een sisser afloopt, is er weer ruimte voor mijn adem en ik herinner me een meditatie-instructie:

- Adem in, adem uit, zachte buik, open hart -

Dit is mijn reanimatie. Ik ben in leven. Godzijdank.

Adem voedt het levensvuur en verwarmt de ketel - mijn buik - met het levenselixer. Bij het stokken van mijn adem verlies ik kracht, verstijf ik en sterf ik dus een beetje. Bij het inademen win ik aan kracht en zachtheid.
Het is vol of leeg, leven of dood.

Hier vond ik een mooi Zen verhaaltje over:

Een leerling vraagt aan de Zenmeester:

‘Mijn adem volgen is zo saai.
Is er niet een andere mogelijkheid?’

De Zenmeester neemt de leerling mee in een bootje op het meer en gooit hem overboord, houdt hem een tijdje onder water, laat hem even los om adem te halen en duwt hem dan weer onder.

Als de leerling uiteindelijk proestend weer boven water komt, vraagt de meester:
‘Vertel me, is ademen nog steeds zo saai?’

De leerling is in de war maar begint dan breed te glimlachen, hij is vervuld van vreugde:
‘Ik begrijp het… ik leef, ik adem, dit is het!’

Na deze uitzinnige gelukservaring, zegt zijn meester:

‘Maar nu begint het pas. Het doel is het leven te ervaren, daarom moet je weer door met het volgen van de adem.
Adem in en adem uit… adem in en adem uit.’

En dat doet de leerling. Om het leven te ervaren.

‘Adem in, adem uit, zachte buik, open hart.’

Liefs van Mieke

Hoe loopt het af? Zal het einde mij raken? Betekenis schenken? Mij misschien nog dagen blijven puzzelen? Zal het me optillen? Zal ik er iets van leren? Iets nieuws ontdekken over hoe het leven werkt?

Honderd jaar eenzaamheid

Onlangs genoot ik van de slotaflevering an het tweede seizoen van Honderd jaar Eenzaamheid (Netflix’26)…gebaseerd op Gabriel García Márquez’ meesterwerk uit 1967.

De roman eindigt met: “[…] en dat alles, wat daarin beschreven stond, voor altijd en eeuwig onherhaalbaar was, omdat de geslachten, die gedoemd zijn tot honderd jaar eenzaamheid, geen tweede kans krijgen op aarde.”

De serie eindigt met beelden. De ‘grote finale’ van de serie werd (volgens NRC) ‘een paard dat de stal ruikt’.
De voorlaatste 7de aflevering begint met de zondvloed die Macondo teistert:
„Het regende vier jaar, elf maanden en twee dagen”,

En dan de allerlaatste aflevering… die eindigt met een storm die het hele stadje en alles wat daar heeft plaatsgevonden wegvaagt.

Alles was ‘voorspeld’.

Het laatste woord is daarmee aan de natuur. Er is dan nog slechts één personage over en in de laatste minuten is alleen de storm nog aan het woord, als een omgekeerde oerknal. Alles wordt weer zoals het begon, met niets…
Een waarlijk ‘grande finale’!

Door dit einde met bijbelse proporties, in een tijd dat tornado’s en bosbranden Europa teisteren, werd het verhaal voor mij opgetild tot een indrukwekkende allegorie. Het is steeds weer hetzelfde liedje: Creatie en destructie, opnieuw en opnieuw.

Elixer

Een goed einde is behalve de afsluiting van een cyclus, ook het begin van de volgende. De opmaat voor een nieuw verhaal. Dat is de eeuwige cyclische aard der dingen en gebeurtenissen en het eeuwige terugkeren naar de oorsprong van alles. Je keert - al of niet fysiek - soms in gedachten - terug naar hoe het ooit begon, met welke beloften, met welke verlangens.

Zo’n verhaaleinde komt vaak met een ‘elixer’ (term uit de Monomythe van Campbell), een helend medicijn, een inzicht of beloning, waarin duidelijk wordt of de ‘opgave’ gelukt is of niet, of het doel is gehaald, of net niet.
Als het goed is, blijft de kijker of lezer achter met een nieuw perspectief op de werkelijkheid of het leven.

En hier heb je te maken met het wonder van de heling en de betekenisgeving, de lang verwachte catharsis, de vervulling. De reden waarom we überhaupt films kijken en verhalen lezen.

Een verhaal bijt als het goed is in zijn eigenstaart

Je hebt het elixer dankbaar genuttigd. Je hebt misschien een traantje weggepinkt, je hebt gehuiverd of een diepe zucht geslaakt. Maar het volgende verhaal ligt alweer te wachten.

In je eigen staart bijten” verwijst naar de ‘Ouroboros’: een oud symbool van een slang of draak die in zijn eigen staart bijt en zo die eeuwige cyclus representeert.

We vertellen verhalen om iets van die eeuwige cyclus te snappen en te proeven van de grootsheid waartoe wij als mensen in staat zijn via moed, volharding, of offers. Daar kunnen we geen genoeg van krijgen.
Ook als het slecht afloopt, zoals bij tragedies, kunnen wij als publiek iets leren (dat is ons elixer). En soms blijft het einde open. Dan mogen we er zelf een einde aan breien in ons hoofd.

Aan het begin van een verhaal kan of weet de hoofdpersoon iets nog níet. Aan het einde wel. Er zijn beproevingen doorstaan, doodsangsten overwonnen, een rug gerecht, soms zelfs een leven gegeven. En nu keert de held of heldin terug, met iets dat er niet was aan het begin.

Dit soort verhalen vertellen we elkaar al eeuwen. Daar leren we van en ontlenen we zin en betekenis aan. Het elixer is metaforisch: een inzicht, een wond die genezen is, een last die is losgelaten. De worsteling is – even – voorbij. Hallleluja.

Onze wereldliteratuur en filmgeschiedenis laten ons daar talloze voorbeelden van zien. Of het nu om Harry Potter gaat, die in staat is Voldemort te verslaan, Prins Siddharta die de aanvallen van Mara weet te weerstaan, Roodkapje die uit de buik van de wolf wordt bevrijd, Jezus die sterft aan het kruis of de stad Macondo, die wordt weggevaagd.

Alles is veranderd.

Er gebeuren vier dingen in deze fase, bijna altijd tegelijk.

• ·De transformatie wordt zichtbaar. In een zoen, een huwelijk, een nieuwverworven vaardigheid. Soms in aanvaarding.

• De losse eindjes worden aan elkaar geknoopt. De cirkel van het verhaal sluit zich: we keren terug naar het probleem van het begin en zien dat het is opgelost. Ieder personage, ook de kleinste bijrol, krijgt zijn eigen elixer.

• Er is een bescheiden gloriemoment. De held is niet meer wie hij was toen hij vertrok. Hij is nederiger geworden. Denk aan de film Dead Poets Society: als Keating ontslagen wordt en het klaslokaal verlaat, gaat de klas uit protest op de tafels staan. Hij glimlacht en vertrekt. Zíj kunnen het nu zelf.

• En er mogen tranen vloeien. Van compassie, van herkenning, van geluk. Tranen zijn zelf een elixer; ze doen op het niveau van het publiek wat de beker doet op het niveau van het verhaal.

I Tjing

In het kader van ‘einde verhaal’ – opende ik weer eens de I Tjing, om te kijken hoe de oude Chinezen een cyclus afronden. Bij hexagram 64 uit de I Tjing luidt in de vertaling van Richard Wilhelm:

‘Vóór de Voleinding: Welslagen. Als echter de kleine vos, wanneer hij de overtocht bijna heeft volbracht, met de staart in het water komt, dan is er niets dat bevorderlijk zou kunnen zijn’

Het beeld van een jonge vos die een rivier oversteekt. Hij is bijna aan de overkant en precies dan, uit onvoorzichtigheid of overmoed, maakt hij zijn staart nat. Zo dicht bij het doel, en toch struikelt hij op het laatste stuk.

Tarot

De laatste kaart uit het andere grote wijsheidssysteem, de Tarot, is De Wereld (of: het universum), een kaart waarop je een dansende figuur ziet, die de dans van de bevrijding danst.
Betekenis: voltooiing en vervulling; succes en overwinning; harmonie en balans; transformatie; een nieuwe cyclus begint!

Zo zie je… ook de oude wijsheidstradities wisten het: bijna geen enkel verhaal sluit de cirkel helemaal.
Er bestaan ook open eindes: minder troostrijk, maar realistischer, dichter bij hoe wij het leven zelf ervaren. De Europese verteltraditie kiest daar vaker voor dan Hollywood. Niet alles hoeft te worden ingelost. De wereld zelf is immers niet eenduidig is.

Epiloog

En dat brengt ons bij de epiloog als nieuwe proloog. Het elixer wordt pas werkelijk een elixer op het moment dat het wordt doorgegeven, wordt benut. Iemand komt er door in beweging, pakt iets op. Een nieuw verhaal kan dan beginnen.

Het einde van een verhaal is daarom vooral een adempauze, waarin het volgende verhaal al als een opgerolde slang licht te wachten om zich op te richten.

Zo gaat het ook in het leven. Er is soms even een rustmoment, lang genoeg om weer op adem te komen voor het volgende hoofdstuk.

De beker wordt geleegd, en hup… de slang bijt in zijn eigenstaart en de vos struikelt.

Een nieuw verhaal begint. Steeds weer opnieuw.

MB

Abonneer nu

Delen

De scène toont het moment waarop Hamlet zich afvraagt of het beter is door te gaan met leven en de kwelling van het woedend lot te verdragen of… te sterven, te slapen. Hamlet speelt met de gedachte uit het leven te stappen. Eén dolkstoot en daarmee van alles af zijn. Ja, dat lijkt hem wel wat.

Hij wordt gekweld door gedachten en zorgen. Want niet alleen is het leven een zware last, voelt hij zich bedrogen, maar ook dat wat er eventueel volgt na de dood is onzeker en vervult hem met angst.
Hamlet twijfelt en tobt. En hij voelt zich een lafaard omdat hij niet kan kiezen.

Twijfel en angst

Twijfel en angst maken van ons lafaards. Kordaatheid, ondernemingslust en zwier worden om zeep geholpen door gepieker. Hoe vaak zitten we niet vast in onze kop met onze zorgen, angsten en twijfels op onze telefoon te scrollen?!
Door het getob en geneuzel lopen we voortdurend achter onszelf en de feiten aan óf we lopen er ver op vooruit. Beginnen we aan dingen, die we eigenlijk niet willen, om die dan weer weg te gooien.

En al het echt lastig wordt, willen we het liefst onder de dekens kruipen tot het voorbij is. Slapen is verblijven in een prettig niets. Waar niets van ons wordt verlangd, waarin we kunnen dromen, waarin de tijd geen rol speelt, waar onbegrensde mogelijkheden zijn. Juist als het leven lastig wordt, verlangen we naar onbevangen flow en onbekommerd spelen.

Flipperkast

Hoe veeleisender het leven, hoe rustelozer het verstand. Het flippert en fladdert heen en weer van verleden naar toekomst. En met deze dwangmatige activiteit worden bergen giftig afval geloosd in de vruchtbare grond van onze geest. Deze idiote flipperkast produceert bij een ‘normaal’ iemand zo’n 60.000 gedachten (plus bijbehorende gevoelens) per etmaal waarvan 95% betrekking heeft op het verleden en meestal negatief is.

Deze tirannie lijkt op een grammofoonplaat die is blijven hangen.

We herkauwen en herkauwen en de bijbehorende gevoelens die die gedachten oproepen laten je weten dat je nu niet gelukkig bent en dat geluk hoogstwaarschijnlijk ergens in een denkbeeldige toekomst ligt. Waarmee je jezelf natuurlijk voor de gek houdt omdat geluk nooit in de toekomst ligt.

Als het dan ook nog eens tegen zit en je hebt een zware tijd of je bent gestrest, als je naar het wereldnieuws kijkt of er wordt druk op je uitgeoefend, kan het zijn dat je gedachten somber worden. Dat is vervelend want somberheid veroorzaakt een zware en tragere energie dan vrolijke en lichte gedachten. Als je dus niet oppast, zet je een negatieve spiraal in gang en beroven al die gedachten de geest van zijn natuurlijke kracht en als het lang doorgaat verwonden ze je ziel.

Meester worden over je brein

Datzelfde gekmakende brein is tegelijkertijd enorm krachtig en creatief. Er zijn voorbeelden van meesters in het verre oosten die met hun geestkracht hun hartslag kunnen vertragen, die weken zonder slaap kunnen of op een spijkerbed kunnen liggen zonder pijn te voelen. Wetenschap toont inmiddels aan dat heldere intenties de werkelijkheid kunnen beïnvloeden.

Denk bijvoorbeeld maar eens aan je linkervoet. Er stroomt onmiddellijk energie naar toe. Ook voorbij de fysieke grenzen.
Want gedachten zijn deeltjes energie. Golflengte, vibratie. Als je blij bent en je hebt vrolijke gedachten of verliefde gevoelens, dan is je energie heel licht en schijnt een hoge trilsnelheid te hebben. In tegenstelling tot negativiteit en angst die de energie laten indikken en stollen.

Pessimistische, angstige of sombere mensen creëren een andere realiteit dan optimistische mensen, gewoon omdat ze hun leefomstandigheden anders interpreteren en waarderen. Hun overtuigingen over hoe het leven werkt is anders. Ze ontmoeten daardoor makkelijker negativiteit omdat het hun vibratie is. Het kan wekenlang slecht weer zijn, er kan een oorlog uitbreken, de omstandigheden kun je niet beïnvloeden, maar je mindset wel.
Ook om die reden is het belangrijk meester te worden over je brein.

Het nu

Ons brein regeert ons leven, maar kan nauwelijks bestaan zonder verleden en toekomst. Alleen het moment ‘Nu’ is bedreigend voor je verstand. Ga maar na… al die momenten dat je volledig opging in een activiteit, muziek, een vrijpartij, een meditatie, schilderen, schrijven. Al die momenten dat jezelf verloor, raakte het ik-besef op de achtergrond. Alleen op die momenten begint je verstand grip te verliezen.

Doe daarom elke dag een paar dingen die je leuk vindt, waar je je op verheugt. Luister naar Ella Fitzgerald, speel die sonate van Beethoven, maak een schilderij, mediteer, ga een half uur rennen door het bos, kook een bijzondere maaltijd.

Spelen, ademen, bewegen… het stimuleert de dopamine en vergroot je innerlijke rust, je spontaniteit en je creativiteit. (Geluk dus!)

Wij, trotse bezitters van het omnipotente brein, hebben de opdracht de regie in handen te houden en ons niet gek te laten maken.

Dus: Speel, schrijf, zing, dans… om meester te worden over de tijd, over je brein en daarmee over je persoonlijke geluk.

In een ander stuk van Shakespeare (Henry VI, Part 3 (Akte III, scène 1), mijmert de koning over wat werkelijke rijkdom is:

“My crown is in my heart, not on my head... My crown is call’d content; a crown it is that seldom kings enjoy.”

Hier gaat het niet om het kalmeren van een storm van gedachten, maar om een innerlijke staat die je jezelf toe-eigent: tevredenheid, als een kroon die je zelf draagt in plaats van er een te veroveren.

Liefs van Mieke

Abonneer nu

Deel Mieke Bouma

Hoeveel woorden hebben we nodig om ons verhaal te kunnen vertellen? Om te vertellen wie we zijn.
We schrijven onze levensgeschiedenissen in dagboeken en memoires, we praten erover met vrienden en met coaches en therapeuten. Indrukwekkende geschiedenissen worden bewaard in dossiers. En uit ronkende cv’s moeten onze identiteit, onze capaciteiten, onze achtergrond en onze drijfveren duidelijk worden.
Allemaal om woorden te geven aan Wie-Wij-Zijn.

Over de man die niet meer kan vertellen wie hij is…

En dan is er een man in Amsterdam die zijn hele bestaan uitdrukt in twee woorden.
’Nonsense’. ‘Definitely’.
Nee en ja.
Niet waar en Waar.
Zijn hele leven, zijn jeugd, zijn herinneringen, zijn geboorteland worden samengeperst tot de twee pijlers waarop zijn verhaal moet rusten.

Nonsense. Definitely.

Hij kan niet zeggen wie hij is, maar hij kan nog wel bevestigen, of ontkennen, dát hij is, dat hij bestaat.

Het trof me… dat verhaal over deze man, die al in 2023 in Amsterdam, na een val, werd aangetroffen met een grote donkerblauwe shoppertas met voedsel, een portemonnee met 40 euro en een boeddhistisch boek.
Signalement: ‘een verzorgde blanke man van rond de zestig tot zeventig jaar’. Zo teruggebracht tot een paar uiterlijke kenmerken, zoals hij zelf alles terugbrengt tot die twee woorden. De foto toont een man met vrij lang grijs haar, een baard en indringende ogen.
Na drie jaar het politieonderzoek heeft deze man nog steeds geen identiteit.
De artsen hebben ‘afasie’ geconstateerd, die hij heeft overgehouden aan een hersenbloeding, waardoor communiceren amper mogelijk is.

Geen woorden, geen identiteit

Stel je voor… zomaar op klaarlichte dag zak je op straat in elkaar en daarna heb je geen woorden meer. En dus geen identiteit. Wie ben je dan nog?

De foto van de man leverde wel wat namen op. In Amsterdam leken sommigen hem te kennen. ‘Het is Lucky.’ ‘Het is Chris de Canadees.’ ‘Nee, het Lee, Louis, Sonny.’
Een cold Case Team van de Politie kwam erachter dat de man lid was van een boeddhistische gemeenschap in Amsterdam-Oost. Daar kenden ze Chris onder de bijnaam ‘Lucky’.
Zo werkt identiteit ook… wij zijn ook de optelsom van hoe anderen ons zien.

Als je kunt vertellen wie je bent is dat geen decoratie van je identiteit, het IS je identiteit: het narratieve zelf.

Zonder taal geen verhaal, zonder verhaal geen ‘ik’ dat zich aan zichzelf kan voorstellen, dat zelfbesef heeft.
Nonsense en definitely zijn voor de man de laatste twee bouwstenen van een taal die gewist is.

Boeddhisme

En dan dat lidmaatschap van die boeddhistische gemeenschap…
Was hij, als beoefenaar van het loslaten, beter voorbereid op dit lot dan wie dan ook? Of is dat vooral een gedachte die zíjn lot voor óns dragelijker maakt?
Heeft hij - met zijn val - de ultieme staat van ego-loosheid bereikt, die het Boeddhisme voorstaat? Is dit de staat van ‘niet-zelf’, oftewel Anatta?

De man is deze ‘verlichte’ staat niet gegund, hij is erin gevallen.

Wat blijft erover als de identiteit wegvalt?

Kennelijk is de levende aanwezigheid van iemand ook memorabel. Mensen die hem nog kennen van Soep en Zo, anderen die hem ooit begroetten als ‘Lucky’… Kennelijk is er iets dat blijft bestaan, een herinnering aan een wezen; ook zonder taal, zonder naam.

Intussen bouwen wij wanhopig door aan reputatie en identiteit, kiezen namen, performen een verhaal over onszelf. Posten ons wezenloos op Social Media om te bewijzen dat wij bestaan en dat we ertoe doen.
Deze man kan het niet meer.

Waar of niet waar?
Deze levende, kwetsbare man heeft geen invloed op hoe hij wordt beschreven of op hoe hij wordt gekend. Maar wellicht weet hij beter wie hij is dan de gemiddelde mens die zich hopeloos heeft verstrikt in loze woorden en borstklopperij.
De man die niet kan vertellen wie hij is, heeft maar twee woorden nodig:

Definitely. Nonsense.

MB

Op mijn vensterbank staat een bronzen beeldje van de dansende Shiva. In feite is dit Nataraja, heer van de dans en één van de vele verschijningsvormen van de god Shiva. Hij hij danst de Ananda Tandava, de dans van de gelukzaligheid en de eeuwige terugkerende creatieve energie van scheppen en vernietigen.

Vaak als ik even mijmer en naar buiten staar, valt mijn oog op dit beeldje dat me herinnert aan de creatieve flow, waar ik me op kan afstemmen. Alles komt en gaat in de eeuwige kringloop van het leven.

Maar toen ik laatst weer eens goed naar dat beeldje keek, zag ik dat wezentje dat onder de rechtervoet van Shiva ligt. Een vreemd, klein, gedrongen monstertje, dat lijkt te kronkelen en te worstelen, en stevig in bedwang gehouden wordt.
Ik zocht het even op.

Het is de demon ‘Apasmara’

Zijn naam is Apasmara, dat in het Sanskriet iets als vergetelheid, of het wegvallen van bewustzijn betekent. Oftewel: onwetendheid die zich als kennis voordoet. Een heel irritant verschijnsel. Iedereen kent het.

Niet bepaald een imponerende tegenstander voor de machtige Shiva. Het is geen kosmische anti-god, of een angstaanjagende schurk. Nee, slechts een kleine, gedrongen trol die onder de voet van Shiva in bedwang wordt gehouden.
In zijn hand houdt dit mormel vaak een slang vast, die in de Indiase symboliek verwijst naar de valse illusies; onwetendheid gecombineerd met valse zekerheid.

Met andere woorden: hij weet niets, maar hij denkt van wel.

En precies dat maakt hem gevaarlijker en irritanter dan pure onwetendheid. Apasmara staat symbool voor het permanente gevaar van valse zekerheden en foute aannames. Hij maakt deel uit van het leven. De vraag is niet hoe je hem wegdrukt, maar hoe je hem in bedwang houdt. Want we hebben allemaal een Apasmara in ons.

Waarom Shiva hem niet doodt

Wij hebben in het westen geleerd dat we – dat wat ons niet bevalt – dienen te verslaan. Korte metten ermee! Zo doodt Sint-Joris de draak. Sint-Michaël verslaat de duivel. In sprookjes wordt de heks in de oven geduwd, in mythen wordt het monster onthoofd, in Hollywood-films wordt de schurk in de laatste scène door de held de afgrond in gestort.

Ziezo.. einde verhaal. Aftiteling.

Maar we weten best dat het dan natuurlijk helemaal niet ‘einde verhaal’ is. Want het vijanddenken, het denken in tegenstellingen, met stellige zekerheden blijft dan intact. Er staat vanzelf weer iemand op die anders denkt, wraak wil nemen, of wrok koestert en precaire balans verstoort.
En hup, daar ontstaat alweer een nieuw drama.

En hoewel er gelukkig steeds meer ‘andere’ verhalen worden verteld waarin de hoofdpersoon zelf transformeert, blijft dit oude ‘vijanddenken’, het denken in opposities - in onze cultuur behoorlijk hardnekkig.

Kosmische balans

Onze westerse uitroei-fantasie heeft totaal gefaald. Het heeft het denken in tegenstellingen alleen maar vergroot. We hebben lang gedacht dat als je iets wegdrukt of opsluit, negeert of niet meer ziet, dat het er dan ook niet meer is. Maar zo werkt het helemaal niet.

Shiva herinnert ons aan die eeuwige cyclus. Behalve bouwen en groeien moeten we hier in het westen vooral leren afdalen, loslaten, integreren en dingen laten vergaan opdat er iets nieuws geboren kan worden.

Shiva weet dit. Als hij de demon Apasmara zou doden of uit het zicht zou houden, zou dat de kosmische balans verstoren. Want de gedachte is:
‘Zonder onwetendheid bestaat er geen inzicht. Zonder duisternis geen licht.’

Wie het licht wil koesteren, moet de duisternis niet uitroeien, maar in bedwang houden. Dommigheid en de neiging valse zekerheiden te omarmen, zit in iedereen.
Daar moeten we dus heel erg voor oppassen. Heel snel hebben we alweer mening gevormd, een aanname omarmd, weten we dingen ‘zeker’. (‘Echt waar. Ik zag het op Facebook.’)

Maar Shiva probeert ons eraan te herinneren dat er geen zekerheden bestaan. De neiging overal een antwoord op te formuleren, moeten we in bedwang houden. Vandaar dat Shiva hem eeuwig onder zijn voet houdt, wetend dat de innerlijke demon niet weggaat. Hij zorgt alleen dat hij niet aan het stuur zit.

Apasmara is een permanente aanwezigheid in ons en in de kosmos. Hij hoort erbij, zoals de dood bij leven.

Social Media

Met behulp van Social Media kan Apasmara heel veel van zich laten horen; hij probeert de trommel van Shiva over te nemen. Algoritmes belonen zijn idiote theorieën, in talkshows doet ie het ook heel goed. Onderbuikgevoelens beter verkopen nu eenmaal beter dan begrip en nuance. Populistische leiders dicteren Apasmara.

Onze reflex is te proberen de argumenten van Apasmara te weerleggen. Met factcheckers, boze essays… we schudden ons hoofd bij dommigheid op onze eigen tijdlijn. Maar als we niet oppassen worden we zo zelf ook als Apasmara.

Bovendien helpt het niet
Want de dommigheid in de vorm van ‘ik weet hoe het zit’ is een natuurlijke neiging, een staat van zijn en gemak en zekerheid bieden, en vaak krijg je er een heleboel volgers mee. Apasmara wint zo heel makkelijk terrein.

En toch…
Hij verliest van iets anders. Hij legt het af tegen het bewustzijn dat wél met complexiteit kan dealen.

Laten we dansen

Laten we onze energie niet besteden aan het verslaan van Apasmara. Dat gaat niet lukken. Wat ons te doen staat is doorgaan met dansen. Iedere tel van de trommel moeten we opnieuw de demon in bedwang houden, duizend keer per dag in het klein.

En dat betekent eigenlijk iets heel concreets:

• nooit ophouden met twijfelen,

• niet cynisch worden,

• je blijven openstellen voor het niet-weten

• vragen blijven stellen om de nuance te bewaken.

Apasmara hoort erbij.
Laten we de neiging makkelijke aannames te omarmen weerstaan en onthouden dat een staat van genade en vervulling pas kan ontstaan als we ons overgeven aan de eeuwige cyclische dans.
Let’s dance

Liefs van Mieke

PS. Laatste ontdekte ik dat er vóór het CERN-instituut in Zwitserland, waar wetenschappers de bouwstenen van het heelal onderzoeken, ook een bronzen Shiva-beeld staat van tweeëneenhalve meter hoog, een geschenk van India.
De wetenschappers in CERN, die door de gangen lopen, weten dat het beeld iets symboliseert wat zij proberen te onderzoeken. Die kwantumdeeltjes. Alles is energie en beweegt. Het proces van scheppen en vernietigen zijn geen tegenpolen, maar hetzelfde. Ze zijn bezig te bewijzen dat er achter alles wat wij vastigheid en materie noemen, alleen maar dans is. Pure dans.

Abonneer nu

Delen

De eerste vorm van moed gaat over beginnen, naar buiten te treden, de veilige haven verlaten en het avontuur aan te gaan.
De tweede vorm van moed is nodig om terug te keren. Naar huis naar jezelf, om de balans te herstellen, in het reine te komen met alles en iedereen, en zo te ‘helen’.

Wat me opvalt is dat we in verhalenland vooral die eerste soort van moed zo toejuichen. De moed om aan iets te beginnen en je comfortzone te verlaten. Stoer, vastbesloten, gefocust, ambitieus, actie, overwinnen en masculiniteit. Noem het de Ilias in ons. De bereidheid om je spierballen te tonen.

De tweede soort moed heeft veel minder aanzien. Want daar gaat het over loslaten, overgave, vertwijfeling, gevoelens, vrouwelijkheid, binnenwereld, erkennen dat je fout zat (de Odyssee in ons). Hier komt het aan op ons - onderontwikkelde - vermogen om onze binnenwereld te verkennen.

Calling

Een verhaal begint over het algemeen met een oproep, een motorisch moment. De hoofdpersoon wordt uitgedaagd het vertrouwde leventje achter te laten en iets volkomen nieuws aan te gaan.

Daar is moed voor nodig. Zeker weten.
Soms komt die harteklop van binnenuit. Bijvoorbeeld bij Billy Elliot in de gelijknamige film die dan ineens weet: ‘Ik wil balletdanser worden’. Soms komt de call van buiten. ‘Help Troje te veroveren’ (Odysseus).
Het gaat om ‘in beweging komen’ en de veiligheid van het nest verlaten. Gaan met die banaan. Deze moed kennen we allemaal. En we houden ervan: onszelf bewijzen, laten zien wat we kunnen of willen en zo iets van ons leven maken.
Het is de moed van het begin.

Doe het. Ga.

De wereld beloont deze vorm van moed met applaus. Met cijfers, diploma’s, likes, erkenning, een plek aan tafel. Gefeliciteerd! Je hoort erbij. Je telt mee. Bravo.

Maar na het verschijnen, komt het aan op verdwijnen

De tweede soort moed is stiller en ongemakkelijker.

Die gaat niet om verschijnen (Tadaaa! kijk eens wat ik kan), maar om verdwijnen. Na een tijdje is de voorlopige versie van jezelf uitgespeeld. Dan vraagt het leven iets anders van je. Dan komt het aan op verdwijnen uit de rol die je zo lang hebt gespeeld. Uit het verhaal dat je hebt opgebouwd. Uit de verwachtingen van anderen. Bereid zijn al die zaken los te laten.

De eerste (verhaal)boog in je leven jaar duwt je meestal vanzelf naar buiten en naar boven. Naar school, naar een studie, naar een baan, een relatie, kinderen, een carrière. Je leert bouwen, manifesteren, bewijzen. Kijk eens wat ik kan.

Maar ergens in dat ‘worden’ verlies je ook iets. Stilletjes, zonder dat je het merkt of omdat er geen tijd voor was. Een innerlijke stem die steeds zachter wordt naarmate het applaus luider klinkt, maar die er altijd is. Die stem vraagt aan je hoe het echt met je gaat.

De middag van het leven

Jung noemde dit de ‘middag van het leven’. Het moment waarop de zon zijn hoogste punt bereikt en aan zijn neergang begint. Waar de ochtend vraagt om energie, ambitie, expansie, vraagt de middag iets anders. Namelijk de bereidheid naar binnen te kijken, je geweten te onderzoeken en je af te stemmen op wat er ónder het opgebouwde leven op je ligt te wachten.

En gek genoeg… daar bestaat geen cursus voor. Over deze beweging wordt minder uitvoerig gesproken in de drama-handboeken dan over die eerste soort. Terwijl het ook ‘grote’ moed vraag.

Het is de moed van de bankdirecteur die zijn carrière aan de wilgen hangt en beeldend kunstenaar wordt. Van de politicus die actievoerder wordt. Van de moeder die haar gezin verlaat. Van de man die zijn succesvolle bedrijf afbouwt en gaat reizen. En van Odysseus die na al zijn overwinningen en slimme trucjes nu alleen maar naar huis verlangt.

Deze moed krijgt geen applaus. Hooguit onbegrip en afkeurend gefluister.

Het gaat het om loslaten van wat je hebt opgebouwd. Wie je was, je imago, je aannames, je overtuigingen, de manier van werken.

Paradox

Een bizarre paradox: je hebt gewerkt aan je naam, je werk, je identiteit en dan vraagt het leven ineens van je om dat los te laten om onder dat zorgvuldig opgebouwde bestaan een andere laag aan te boren. Een dieper zelf, dat nooit helemaal paste in de rollen die je speelde.

Afdalen is moeilijker dan klimmen. Klimmen heeft richting en doel. Afdalen vraagt om een ander soort navigatie: geen wilskracht of ambitie maar overgave en vertrouwen. Afstemming op de innerlijke stem, die al zo lang is overstemd dat je haar eerst moet leren herkennen.

Ik herken dit in mijn eigen schrijven. De boeken die ik schreef vanuit mijn rol als storytellingexpert zijn anders dan de teksten die ik nu schrijf vanuit iets fundamentelers, meer vanuit fascinatie voor de mythologie en hoe al deze grote verhalen proberen het onzegbare tot uitdrukking te brengen.

Die tweede stem is minder gestructureerd. Vrijer. Minder bang voor wat hoort of wat verkoopt, maar ook lastiger te vinden, chaotischer. Ik wil niet meer schrijven omdat ik móet schrijven. Ik wil schrijven omdat er iets verteld wil worden dat nog niet is verteld.

Dat vraag van mij een ander soort van moed. De moed om los te laten wat bekend is, af te dalen naar de binnenwereld, het ego afleggen en te zeggen dit ben ik, meer is het niet.

Mijn echte zelf.
Best spannend.

Maar… is dat niet precies is wat de wereld nu zo hard nodig heeft?
Niet langer dat eeuwige strijdgewoel, die bewijsdrang, al die ego’s. Niet steeds maar die primitieve territoriumdrift, dat egoïsme en wantrouwen…

Hoe zit het met de tweede grote beweging in ons collectieve verhaal? Hoe landen wij in zachtheid en niet-weten? En erkennen we dat we op de verkeerde plekken zochten?

Die binnenwereld van ons is nog tamelijk onontgonnen terrein. Laten we de moed tonen die wereld te verkennen.

Liefs van Mieke

Delen

In Amsterdam wordt deze dagen WorldPride gevierd, een belangrijk historisch feest, vijfentwintig jaar na het openstellen van het homohuwelijk in Nederland, met honderdduizenden bezoekers uit de hele wereld.

In Berlijn reed gisteravond een bestelwagen in op de menigte in bij de Christopher Street Day. Eén dode, zestien gewonden.
Intussen worden regenboogvlaggen vernietigd of in de fik gestoken. Jongeren hebben het gevoel dat ze weer terug de kast in moeten.

Wat is dat voor geluid dat aanzwelt?

Veel mensen zijn vergeten dat wat deze dagen gevierd wordt helemaal niet nieuw is, en niet modern, en niet verzonnen, niet ‘woke’.
Het is heel oud. Wij zijn de indeling in twee seksen vanzelfsprekend gaan vinden, maar het indelen van de mensheid in twee geslachten is eigenlijk een vrij specifiek Europees, specifiek christelijk, specifiek koloniaal, specifiek modern verzinsel.
Ergens is er iets verloren gegaan.

Plato’s derde mens
In Plato’s Symposium vertelt de dichter Aristophanes een verhaal over hoe de mensheid ooit uit drie sekses bestond: mannelijk, vrouwelijk, en een derde - androgyn - die uit zon en aarde tegelijk was ontsprongen. Deze wezens waren rond, hadden vier armen en vier benen, en waren zo krachtig dat de goden bang van hen werden. Zeus besloot hen doormidden te snijden, en sindsdien zoekt elk mens naar zijn andere helft.

‘Ten eerste waren er drie geslachten en niet maar twee, mannelijk en vrouwelijk, zoals nu het geval is. Er was ook nog een derde geslacht dat een deel van beiden had. De naam daarvan is nog over, terwijl de soort zelf verdwenen is. De ene soort van toen was de androgyn, zowel in vorm als in naam samengesteld uit beide anderen, de man en de vrouw.’

M.a.w: de derde sekse was geen afwijking. Het was de derde vorm van menszijn, gelijkwaardig aan de andere twee. Sterker nog, deze ‘derde’ mens had zelfs iets goddelijks, iets krachtigers dan de mannelijke en vrouwelijke helften apart.

Hermaphroditos en Ovidius’ ongemak

In Ovidius’ Metamorfosen wordt het verhaal van Hermaphroditos verteld, zoon van Hermes en Aphrodite, en de nimf Salmacis die zich zo aan hem vastklemt dat hun lichamen samensmelten. Hij komt uit de vijver als hij en zij tegelijk.

Ovidius vertelt het al met enig Romeins ongemak (daar begint het al), want Hermaphroditos zelf is er niet blij mee, hij vervloekt de vijver. Terwijl in de Griekse cultus daarvóór Hermaphroditos juist een god was. Er waren kleine tempels aan hem gewijd. Zijn beeltenis, een lichaam dat de binaire scheiding doorbrak, komt in de hele antieke wereld voor.

Ardhanarishvara en het oude India waar het niet omstreden was

En dan reizen we even naar India…

Ardhanarishvara is een van de meest verbluffende goddelijke gedaanten die de mensheid heeft bedacht. Letterlijk: ‘de heer die half vrouw is’.
Het is Shiva en zijn gemalin Parvati, verticaal versmolten tot één figuur. Links vrouw, rechts man. Beelden en schilderijen bestaan in overvloed, sommige meer dan tweeduizend jaar oud.

De Hijra

En dan hebben de Hijra, een levendige gemeenschap in India tot op de dag van vandaag. Wordt al vermeld in de Mahabharata en Ramayana, oude epossen van meer dan tweeduizend jaar oud, waar zij een rol spelen bij belangrijke rituele momenten.
De Hijra waren dragers met een bijzondere spirituele kracht, een eigen sociale rol bij geboortes en huwelijken. Mensen die noch man noch vrouw waren, werden naar de bruiloft of de kraamkamer gehaald juist omdat ze buiten de gewone orde stonden en daarmee dichterbij het goddelijke.

Overal en altijd… een korte tour

In Mesopotamië hadden de tempels van Inanna priesters die noch man noch vrouw waren - de Gala en de Assinnu. Zij droegen vrouwelijke kleding.

In het Romeinse Rijk waren de Galli, priesters van de moedergodin Kybele, wijdverbreid; mannen die zichzelf castreerden en in vrouwelijke gedaante leefden als dienaren van de godin.

In Noord-Amerika erkenden veel inheemse volkeren Two-Spirit mensen; een derde sekse met een eigen sociale en spirituele rol.

In Egypte is de godin Mut soms afgebeeld met een fallus. God Hapi, personificatie van de Nijl, heeft vrouwelijke borsten en een baard.

De rode draad: Daar waar mensen het goddelijke probeerden uit te beelden, verscheen vroeg of laat een figuur die de seksen oversteeg. Geen toeval of misfit, maar een universeel menselijk fenomeen.

Hoe de derde sekse werd weggeschreven | demonisering in golven

De eerste golf was de opkomst van het monotheïsme. Toen jodendom, christendom en islam de plek innamen van de oude polytheïsmen, kwam er een strikte lezing van Genesis 1:27: “man en vrouw schiep Hij hen”.
Binair. In tweeën gedeeld. Punt.
Wat eeuwenlang goddelijk was, was ineens duivels, zondig en abnormaal.

De tweede golf was het kolonialisme. Vanaf de zestiende, zeventiende, achttiende eeuw exporteerde het christelijke Europa zijn dualistische geslachtsopvatting naar de rest van de wereld. In India werden de Hijra gecriminaliseerd door de Britse Criminal Tribes Act van 1871. In Noord-Amerika werden Two-Spirit mensen door missionarissen ‘genezen’ of vermoord. In Afrika werden inheemse gender-tradities uitgeroeid. De koloniale macht bracht niet alleen technologie en handel. Ze bracht een geslachtsopvatting waarvan we zijn gaan denken dat ze universeel is, terwijl ze in werkelijkheid specifiek Europees, specifiek christelijk, specifiek modern is.

De derde golf was de negentiende-eeuwse medicalisering. Waar de kerk homoseksualiteit als zondig bestempelde, werd het in de psychiatrie een ziekte. Van goddelijk, tot zondig, naar afwijkend.

Zo is de derde sekse uit onze cultuur weggeschreven, ontkend en gedemoniseerd. Maar het boek is niet uit, we zien nu de tekenen dat dit fenomeen nooit verdwenen is, en nu op de drempel staat van herwaardering en erkenning.

Wat we nu zien

De derde sekse is geen bedreiging voor ‘de natuurlijke orde’, maar eerder de terugkeer naar iets wat we over overal en in alle tijden volkomen vanzelfsprekend vonden, zo oud als de mensheid zelf. En de weerstand die het oproept is ook niet nieuw; maar de late echo van dezelfde mindset die de Hijra probeerde uit te roeien, de Galli castreerde als afwijking, Hermaphroditos in Ovidius zijn eigen vervloeking liet uitspreken.

Als je de mythologie bestudeert zie je dat alles weer terugkeert. En zoals altijd bij zo’n terugkeer of opleving, stuit dat op verzet.

Ardhanarishvara staat intussen nog steeds in de tempels van India, half man half vrouw, tweeduizend jaar oud, ongestoord ondanks onze verwarring. En gelukkig zien we in de populaire cultuur talloze bewijzen dat de boel aan het verschuiven is.

Dat is de wet van cycliciteit. Het filosofisch principe dat ons leert dat verandering niet lineair is, maar in golfbewegingen plaatsvindt.

Laten we dat maar vieren!

MB

Abonneer nu

Dit weekend zag ik The Odyssee, de blockbuster van Christopher Nolan. Vooraf was ik enigszins bezorgd over hoe ik die film zou ervaren. Want ik heb die beroemde thuisreis van Odysseus inmiddels in vele variaties gelezen en herlezen. Ik was bang was dat de film mijn eigen fantasiebeelden geweld aan zou doen.

Want ik houd van dit verhaal.
In dichtvorm opgeschreven door Homerus (gebaseerd op vele orale overleveringen), maar inmiddels vele malen herverteld.)
De Odyssee beschrijft het verlangen naar huis, naar het moederlijk-vrouwelijke, naar binnen, naar heel worden en jezelf worden.
Dit in contrast met de Ilias, het boek vóór de Odyssee, waarin de Trojaanse Oorlog wordt beschreven en alles wat daarbij komt aan strijd, oorlog en geweld.
De Odyssee beschrijft dus het einde van de strijd, de pijn, het verdriet, de angst, de zoektocht, het verdwalen en alles wat je moet loslaten om werkelijk thuis te komen (bij jezelf). Twee oerbewegingen: eerst jezelf bewijzen en daarna moeten dealen met alles wat dat gekost heeft en wat dat met je innerlijk gedaan heeft.

Maar gelukkig… het ‘klopte’ voor mijn gevoel. Sterker nog: ik ben onder de indruk van de keuzes die Nolan heeft gemaakt. Ja, er is hier en daar veel geweld en strijd, maar bijzonder indrukwekkend gefilmd.
De beproevingingen van Odysseus zijn hartverscheurend in beeld gebracht. Zijn truc om de Cycloop slimmer af te zijn, de stormen op zee, de verleiding van de sirenen, zijn verblijf op het eiland van Circe… (prachtig verfilmd hoe de toverheks Circe de bemanningsleden verandert in varkens). Maar ook het binnenhalen van het paard van Troje waarop wordt teruggeblikt is ongeëvenaard in beeld gebracht. De beelden blijven je bij.

Abonneer nu

Het is opmerkelijk dat Nolan kiest voor de Odyssee en niet voor de Ilias. Want als er iemand actie, strijd en oorlog kan uitbeelden, is Nolan het wel, maar toch… Hij thematiseert het oorlogsgeweld en begeeft zich voorzichtig op het terrein van een meer feministische lezing. Over de gevolgen van al die strijd, de eenzaamheid, de machteloosheid, het schuldgevoel.
De vrouwelijke karakters zijn goed uitgewerkt. Penelope’s liefde en onmacht, de autonomie van de (zwarte) Helena, Circe met haar toverkrachten op het eiland.

We leven mee met Odysseus, door Matt Demon gewetensvol en krachtig gespeeld, die moet dealen met alles wat hij heeft aangericht: het geweld, de vele manschappen die zijn gesneuveld, het schuldgevoel over de list met het Trojaanse Paard. Al die gevoelens zorgen ervoor dat hij op een zeker moment niet eens meer weet waar hij naar toe op weg is.
Hij verdwaalt in zichzelf.

Uiteindelijk loopt het goed af. Telemachos wordt koning van Ithaka en Odysseus vaart samen met zijn geliefde Penelope naar het westen om eer te bewijzen aan al de gesneuvelde manschappen.

Woke

Voor het uitkomen van de film was er al een cultuuroorlog op internet gaande. Waarom moest Helena zonodig zwart zijn? De historische kostuums klopten niet en Elon Musk vond de film te woke.

Allemaal redenen om hem dus juíst te gaan zien.

En dus helemaal gefilmd door onze landgenoot Hoyte van Hoytema, Nolans vaste cameraman.

Tot slot dit mooie gedicht van Kavafis over het doel van de reis naar huis:

Delen

Ithaka

Als je de tocht aanvaardt naar Ithaka,
wens dat de weg dan lang mag zijn,
vol wederwaardigheden, vol belevenissen.
De Kyklopen en de Laistrygonen,
de woedende Poseidon hoef je niet te vrezen,
zulke ontmoetingen zul je nooit hebben op je weg
wanneer je denken verheven blijft, verfijnd
de emotie die je hart en lijf beroert.
De Kyklopen en de Laistrygonen,
de woeste Poseidon zul je niet tegenkomen
wanneer je ze niet in je eigen geest meedraagt,
wanneer je geest hun geen gestalte voor je geeft.

Wens dat de weg dan lang mag zijn.
Dat er veel zomermorgens mogen komen
waarop je heel dankbaar, heel blij
onbekende havens zult binnenvaren;
dat je mag pleisteren in Fenicische handelssteden
om mooie dingen aan te schaffen
van parelmoer, koraal, barnsteen en ebbehout,
en opwindende geurstoffen van alle soorten,
opwindende geurstoffen zoveel je krijgen kunt;
dat je talrijke steden in Egypte aan mag doen
om veel, heel veel van de geleerden op te steken.

Blijf wel altijd denken aan Ithaka.
Daar aan te komen is je doel.
Maar overhaast de reis in geen geval.
‘t is beter dat die vele jaren duurt en
je pas als oude man bij het eiland afmeert,
rijk door wat je onderweg verwierf,
zonder verwachting dat Ithaka je rijkdom schenken zal.
Ithaka schonk je de mooie reis.
Bestond het niet, dan was je nooit vertrokken.
Maar méér heeft het je niet te bieden.

En vind je het armzalig, Ithaka bedroog je niet.
Zo wijs geworden, met zoveel ervaring
Heb je al wel door waar Ithaka’s voor staan.

Vertaald uit het Grieks door Pieter Borghart.

Delen

Ja, wat mij betreft graag. En er zijn er genoeg!

Er zijn ook stemmen die zeggen dat er een ander model tegenover de monomythe moet worden opgesteld. Een model voor vrouwen.

Nu ben ik zelf een vrouw (en een feminist) maar ik vraag me af of zo’n model nodig is en of het de tweedeling niet alleen maar groter maakt. De Monomythe is wat mij betreft helemaal geen model over mannen dat vrouwen benadeelt. Hooguit spiegelt het model de waarden en normen in een cultuur.

In essentie gaat de Monomythe over de reis van de menselijke ziel door de wereld. Een road-map voor het leven, voor mannen, vrouwen en alles wat er tussen zit.

Er zijn vrouwen die daar anders over denken. In 1990 schreef Maureen Murdock een boek als reactie op Joseph Campbell. Een boek dat vrouwen het gevoel moest geven eindelijk gehoord te worden. The Heroine’s Journey heette het. Het was een boek waarin de ‘monomythe’ werd afgedaan als de reis van de man, zo stelde zij, waarin vrouwen hooguit de jonkvrouwe in nood was of een ploeterende kunstenares.

In 2021 probeerde de folkloriste Maria Tatar iets vergelijkbaars. In The Heroine with the 1001 Faces zocht zij naar de vrouwelijke helden die Campbell over het hoofd had gezien; in sprookjes, vergeten mythen, de verhalen die vrouwen elkaar doorgaven wanneer de officiële cultuur zweeg. Een grondig boek, moet gezegd. Tatar begon waar ook Murdock begon: met de aanname dat Campbell een masculien model beschreef en dat vrouwen het dus elders moeten zoeken.

Maar klopt dat wel?

Wellicht heeft Campbell zelf bijgedragen aan dit misverstand. In een interview zei hij ooit:

“Women don’t need to make the journey, they are the place that everyone is trying to get to.”

Wat bedoelde hij daar mee?

Kennelijk kunnen we niet om dat ‘vrouwelijke’ heen. Want het is de bestemming (én de bron). We komen voort uit Moeder Aarde, ze houdt ons een spiegel voor en uiteindelijk worden we weer door de Aarde opgenomen. (‘Tot stof zult u wederkeren’).

Campbell bevestigt dat we in een ‘masculiene jungle’ leven maar dat de wetten van die mannelijke jungle aan het afbrokkelen zijn.

Het is aan ons als individu om de wereld van nieuwe roadmaps te voorzien.

Campbell gaf een serie lezingen over de rol van het vrouwelijke in deze jungle en zijn inzichten zijn gebundeld in ‘Goddesses’.

Duidelijk wordt dat voor echte heelwording het mannelijke en het vrouwelijke - in ons - samen moeten optrekken. En samen moeten zien toe te groeien naar het stadium waarin de tegendelen zijn opgelost en er een nieuwe eenheid is ontstaan.

En tja, dat de Hollywood heldenmythe goed tiert op het archetype van de stoere mannelijk held en dat die verhalen ook hun tol hebben geeist, dat is een feit, maar laten we Campbell vrijwaren van de claim dat hij de vrouw over het hoofd zag.

Sinterklaasavond en een schat voor het leven

Mensen die mij kennen, weten dat ik een Campbell-fan ben en zijn boek De held met de duizend gezichten en zijn andere werk al decennia lees en herlees en er zelf over heb gepubliceerd.

Ik was eind dertig en werkte als docent op de Theaterschool, toen dit boek mij toeviel op een Sinterklaasavond. Wij vierden Sinterklaas bij mijn ouders thuis. Een heerlijk feest met veel cadeaus, veelal boeken.

Mijn vader kreeg het boek van de Sint (maar vermoedelijk van mijn moeder) in net verschenen Nederlandse vertaling. Ik bladerde het door en wist het direct: ik had een schat gevonden waar ik de rest van mijn leven op kon teren. Als auteur, als docent, als mythologie-liefhebber.

Wat ik die avond nog niet wist, was dat ik meer dan een literaire theorie in handen had. Ik had een sleutel gevonden.

Oude verhalen van over de hele wereld

The Hero with a Thousand Faces is het resultaat van jarenlange studie, waarin Campbell de verhalen en mythen van de mensheid naast elkaar legde en vergeleek… Mythen uit Soemerië, Griekenland, de Keltische wereld, Midden-Amerika, de Veda’s uit India. Hij ontdekte dat zij allemaal in essentie hetzelfde vertellen.

Namelijk: het leven is cyclisch en wij maken tijdens onze levensreis steeds dezelfde drie bewegingen:

Vertrek - transformatie - terugkeer.

Campbell was niet de eerste die dit zo benoemde. Aristoteles had dat ruim 2000 jaar ook al beschreven in zijn Poetica, maar het gaat nog veel verder terug naar de tijd dat mensen bijeen kwamen in grotten, in onderaardse tempels, in zalen waar oude rituelen de mensen hielpen om het mysterie van het leven te leren begrijpen en te ondergaan.

Wat de mysteriescholen wisten

De tradities die we nu ‘mysteriescholen’ noemen, hanteerden geheime inwijdingsriten die mensen door een vorm van dood en wedergeboorte voerden. Het idee was: tijdens het leven moet je de dood ervaren om het leven te kunnen begrijpen.

Campbell vertaalde dat met: ‘Waar je struikelt ligt je schat’.

Natuurlijk… eerst zitten we gevangen in de schaduw, maar als het lukt, kunnen we ons potentieel aanboren om tot een staat van ‘bliss’ te komen.

Dat wordt weerspiegeld in oude wijsheidsleren.

Zo waren daar de Eleusinische mysteriën in Griekenland, waarbij elk jaar duizenden pelgrims naar Eleusis trokken voor de mysteriën van Demeter en Persephone. Negen dagen lang. Filosofen, koningen, normale burgers. Wat er precies gebeurde in de inwijdingshal is nooit opgeschreven; de ingewijden zwegen hun hele leven.

In Egypte had je de riten in de tempels van Isis en Osiris. Het Egyptische Dodenboek beschrijft de reis van de ziel door de onderwereld: bij elke poort een beproeving en een waarheid die erkend moet worden.

Ook de Tarot vertelt het oerverhaal in tweeëntwintig beelden: van de Dwaas op de rand van de klif tot de Wereld.

Vertrek, afdaling, terugkeer, uitgebeeld in symbolen.

De Kabbalah loopt dezelfde beweging langs de Boom des Levens: van Kether, het goddelijke licht, via de tien Sefiroth naar Malkuth, de aarde en dan de weg terug omhoog, nu bewust en geïntegreerd.

Dan had je nog de Pythagorische broederschappen, de Vedische tradities van India, en de sjamanen van Siberië tot de Andes. En natuurlijk de Tao en de I Tjing uit het oude China.

Steeds weer diezelfde kringloop met de boodschap:

Wie waarachtig wil leven, moet bereid zijn te sterven aan het leven

De kern in essentie gelijk: om het mysterie van het leven goed te doorgronden moet je eerst verdwalen en het duister ervaren, tijdens het leven. De ingewijde (held of heldin) moet de vertrouwde wereld verlaten, afdalen in de duisternis, een symbolische dood sterven, zijn talen aanboren en terugkeren als iemand die de dood had aangekeken. Dan was hij getransformeerd.

Abonneer nu

Campbell begreep dit

Wanneer Campbell schrijft over de monomythe, citeert hij antropologen, psychologen, dichters, auteurs en priesters. Maar wat hij eigenlijk doet, is de geheime kennis van de mysteriescholen vertalen naar de verhalentaal van de twintigste eeuw. Naar de wereld van films, literatuur, moderne media.

De held, man óf vrouw, die de veilige haven verlaat, en de ‘oproep’ volgt, is degene die de tempel binnenstapt en ingewijd wordt. De draak die hij of zij ontmoet, is de schaduw die moet worden geïntegreerd. En de uiteindelijke schat of beloning (The ultimate boon) die gevonden wordt, is het inzicht, opgedaan in de duisternis.

Campbell beschreef de universele initiatie. De reis die elk mens, man of vrouw, vroeg of laat maakt. Eerst de weg door de wereld, de manifestatie en dan de noodzakelijke afdaling naar de eigen binnenwereld (soms verbeeld als onderwereld, donker bos of woestijn) en de confrontatie met dat wat het allermoeilijkste is om aan te kijken: de draak, de schaduw, de angst, alles wat het ego allemaal doodeng vindt.

Alleen zo wordt een mens een ‘heel’ mens. Geheeld, volledig, vervuld. En zo evolueren we ook en kan de nieuwe tijd geboren worden.

Delen

Het heilig huwelijk: Hieros Gamos

De reis is pas voltooid is wanneer de tegendelen zijn verenigd of geïntegreerd in wat de Grieken het Hieros Gamos noemden: het heilig huwelijk. De vereniging van yin en yang, van aarde en hemel, van het vrouwelijke en het mannelijke principe. Daar waar de schaduw wordt geïntegreerd en er een nieuwe mens opstaat. In een nieuwe tijd, met een eigen inspirerende roadmap.

Om met Campbell te spreken:

‘We zijn de voorouders van de nieuwe tijd. En onbewust de creators van nieuwe ondersteunende mythen en intuïtieve modellen die ons kunnen inspireren.

Geen nieuwe wijn in oude zakken, maar graag nieuwe zakken voor nieuwe, bedwelmende wijn.’

Liefs van Mieke

Delen

Het antwoord kwam nooit. En dat, begrijp ik nu, was precies het punt.

Ik wist heus wel dat ‘ik’ met mijn lijf in bed lag, in mijn slaapkamer.
Maar waar ík was. De ‘ik;’ die ik ervoer als ik wakker was, als ik dingen deed, als ik at, naar school ging, en over dingen nadacht… Waar ging die ik heen als ik slaap viel? En hoe kwam ik dan terug bij het wakker worden?

Er waren meer van dat soort vragen, zoals:.
Waar was ik voordat ik in de buik van mijn moeder terechtkwam?
Of:
Kun je naar binnen kijken bij jezelf, met je ogen dicht?
Ik probeerde het, daar in het donker, en stuitte telkens op iets wat ik niet kon benoemen. Ik begreep het gewoon niet.

Waar was ik?

Koan

Pas veel later kwam ik erachter dat er een oude traditie bestaat die precies dit soort vragen stelt om ze JUIST NIET op te lossen, maar om erin te verblijven. De zenboeddhisten noemen deze raadsels ‘koans’.

Een Koan is een raadsel waar geen antwoord op is, of beter gezegd, geen antwoord dat je met je denkende hoofd kunt bedenken.
De bekendste koan ken je misschien: ‘Wat is het geluid van één klappende hand?’
De zenmeester Hakuin stelde deze vraag aan zijn leerlingen, niet om hun intelligentie te testen, maar om hun denken te testen.

Want juist op het punt waar het redeneren stokt, ontstaat er ruimte voor iets anders.

De traditie zit er vol mee. Een monnik vroeg aan meester Zhaozhou of een hond Boeddha-natuur heeft.

‘Mu’, antwoordde de meester. ‘Nee, geen’.

Generaties zenleerlingen hebben jaren op dat ene woordje (‘Mu’) gemediteerd.
Een andere koan vraagt: ‘Wat is mijn oorspronkelijke gezicht, het gezicht dat ik had vóór mijn ouders geboren waren?’
Toen ik die voor het eerst las, schrok ik. Het was mijn kindervraag, woord voor woord, alleen mooier verpakt: waar was ik, vóór ik iemand werd?

Het zijn vaak verbluffend nuchtere raadsels, soms bijna grof.

‘Wat is Boeddha?’
Antwoord: ‘Drie pond vlas’.
‘Een gedroogd poepstokje’, zegt de ander.

Abonneer nu

De grofheid is geen toeval: die zorgt ervoor dat we het heilige niet op een voetstuk gezet wordt, om er zo weer een mooi idee van te maken waar je je mee bezig kunt houden.

Want zodra je denkt het te begrijpen, is het antwoord al weer weg.

Ken je het verhaal van de theekop die overstroomt?
Een geleerde bezoekt een zenmeester om hem over zen uit te horen.
De Zenmeester schenkt thee in, en blijft schenken, ook als de kop allang vol is.
De thee stroomt over de rand, over de tafel.
‘Hij is vol!’ roept de geleerde.
‘Net als deze kop’, zegt de meester, ‘zit uw kop propvol met eigen meningen. Hoe kan ik u Zen uitleggen, als u uw kop niet eerst leegmaakt?

De ruimte tussen vraag en antwoord

We leven in een wereld die overstroomt van meningen en antwoorden. Op elke vraag die we maar half durven stellen schiet er onmiddellijk een respons toe: van een zoekmachine, een algoritme. We hoeven nergens meer bij stil te staan; we kunnen het even opzoeken.

De ruimte tussen vraag en antwoord, die vroeger dagen, jaren, soms een heel leven kon duren, is bijna tot nul gekrompen.

En juist die ruimte was waar het kind in mij geïnteresseerd in was. Waar de verwondering leefde. Niet-weten als een vorm van openheid, een ruimte waarin een inzicht geboren kan worden. De Koan houdt die ruimte open. Hij weigert je dat ene antwoord te geven waar je hele systeem om schreeuwt: ‘Zo zit het in elkaar’.

Misschien hebben we de Koan harder nodig dan ooit. Als oefening in het verdragen van het niet-weten. Als een tegengif voor de reflex om alles meteen te willen begrijpen, te benoemen, af te vinken en op te lossen.

Het kind in mij dat zich afvroeg waar ik was als ik sliep stelde eigenlijk een Zen-vraag, een Koan.

Dat soort vragen probeer ik me nog steeds te stellen. ook al weet ik dat ik er niet direct antwoord op krijg.

Waar ben jij, als je slaapt?

En.. heb jij ook zo’n Koan? Laat er een achter in de reacties.

Abonneer nu

MB

Mythen zijn symbolen, tekens, beelden die iets tonen wat alleen symbolisch uitgedrukt kan worden.
Daarom is het jammer dat we het verhaal over Medea zijn gaan lezen als een psychologisch echtscheidingsdrama. Want haar verhaal vertelt iets veel groters dan de woede van een gekrenkte vrouw.

Laten we eens kijken naar de rol van Medea, de vrouw die de Griekse held Jason helpt het Gulden Vlies te veroveren.

Medea wordt in veel versies afgeschilderd als een geflipte heks uit het oosten, als een tovenares met hysterische inborst, die verliefd wordt op Jason, met hem uit Colchis vertrekt en - als haar man na een aantal jaren met een ander wil trouwen - op tilt slaat en haar eigen kinderen vermoordt.

Het verhaal wordt al eeuwen verteld en geïnterpreteerd (door Euripides, door de Romeinen, in schoolboeken, in operahuizen) als een echtscheidingsdrama met een gruwelijk slot… over een vrouw die in blinde woede haar kinderen vermoordt.

Symbolisch
Ik dring er graag op aan om verhalen uit de mythologie (en dus ook de Bijbel b.v.) niet psychologisch of letterlijk te nemen maar ‘symbolisch’ te zien… Oftwel: metaforisch. De gebeurtenissen zijn niet echt gebeurd maar ‘staan’ voor iets.
Symbolisch gezien is dit verhaal over Medea een verhaal over een paradigmashift.

Wie is Medea, voordat Jason verschijnt?

Medea is prinses van Colchis, kleindochter van de zonnegod Helios, en priesteres in de tempel van Hekate, de Grote Godin van de drie sferen, van de kruispunten, van aarde, zee en hemel. Medea beschikt over de oeroude kennis van kruiden, kan helder zien en heeft in haar wereld aanzien.

Een representant van een matriarchale samenleving.

Ze leeft - voordat ze verliefd wordt op de blonde Jason - in de (oude) wereld waar het goddelijk-vrouwelijke wordt geëerd, waarin feminiene krachten worden gezien als bron voor leven en dood. Ze maakt onderdeel uit van de wereld van Demeter, van Inanna, van Ereshkigal, van Sekhmet.

Met andere woorden… het is de oude wereld die op het punt staat ten onder te gaan aan een nieuwe masculiene wereldorde.

Want op een dag meert er een schip aan en een mooie jongen stapt van boord op zoek naar het Gulden Vlies, dat hem in staat moet stellen de felbegeerde troon te veroveren.

De val

Als Medea Jason ziet, is ze verloren. Haar wereld staat op zijn kop. Ze valt als een blok voor de jonge held en is - vanaf dat moment - bereid alles te doen om Jason te helpen dat Gulden Vlies te veroveren.
Zo verraadt ze haar vader, geeft Jason de toverzalf waarmee hij de stieren en de drakenmannen verslaat, ze zingt de wakende slang van het Gulden Vlies in slaap… diezelfde slang waarmee ze als kind nog speelde en stapt uiteindelijk aan boord van het schip van de Argonauten, dat haar weg zal voeren van het oude bekende, weg van de vertrouwde wereld.

Onderweg op het schip doet ze iets wat haar tot het einde van haar leven zal blijven achtervolgen: Om een voorsprong te houden op de schepen van haar vader die haar achtervolgen, doodt ze haar eigen kleine broertje, snijdt hem in stukken en werpt hem overboord om de achtervolgers op afstand te houden.

Mythisch perspectief: ze offert iets wat ze liefheeft op voor een hoger doel…
Ze huilt van schaamte. Maar ze kan nu nooit meer terug.

Het lange wachten

Wat volgt is wat in de meeste hervertellingen wordt overgeslagen, omdat het zo lang duurt en zo weinig spectaculair is: Medea gaat met Jason mee naar Iolkos en als zijn oom Pelias hem de beloofde troon alsnog weigert (ondanks dat felbegeerde Gulden Vlies), helpt ze hem weer. Ze vermoordt Pelias voor hem. Ze verhuizen naar Korinthe, trouwen en krijgen twee zonen.

Met andere woorden: Medea offert alles op voor haar grote liefde.

Er volgen jaren waarin Medea als een buitenstaander in een vreemde stad leeft. De Korintiërs zien haar als een ‘allochtoon’, een enge heks, een exotisch wezen. Haar genezende kruiden zijn verdacht. Ze mijden haar.
En intussen merkt zij hoe Jason langzaam zijn interesse verliest. Hij ziet haar niet meer écht, raakt haar niet meer aan.
Een koude onverschilligheid, schrijft Euripides.
Om hem nog enigszins gunstig te stemmen, brouwt ze liefdesdrankjes, ze bidt, ze hoopt, maar het helpt allemaal niets.

Jason heeft zijn zinnen gezet op een nieuwe machtspositie. En als hij die positie (troon) niet van zijn oom krijgt, dan maar via een huwelijk met de dochter van de koning. Maar ja, dan moet Medea weg, want die past dan niet meer in het plaatje.

Hij rechtvaardigt het als volgt: ‘Voor de kinderen’, zegt hij, ‘voor hun toekomst.’
Maar Medea hoort wat hij eigenlijk zegt:

‘Ik heb je goed kunnen gebruiken, maar nu ben je van geen enkel nut meer voor me.’

Het bevel tot verbanning

Jason en koning Kreon verbannen haar uit de stad. Ze wordt op straat gezet met haar kinderen, terwijl haar man feestviert met zijn nieuwe liefje. Ze wordt een vrouw zonder thuisland, zonder familie, zonder maatschappelijke positie.

Dit is het moment waarop de psychologische benadering stelt: en toen werd ze gek. En dat is logisch ook.

Maar nogmaals… mythen zijn niet logisch of psychologisch.

Euripides laat juist zien dat ze wonderlijk kalm wordt.
Iets in haar wordt wakker… een wezenlijk besef.

Abonneer nu

De daad

Wat ze daarna doet is in psychologische termen wreed en onmenselijk, maar in mythisch/symbolische termen interessant… ze vernietigt. Dat wat ze geschapen heeft, maakt ze ongedaan.

Eerst geeft ze de jonge bruid een bruidsjurk cadeau die ze heeft geïmpregneerd met haar dodelijkste kruiden. De bruid en haar vader gaan op in de vlammen.
En dan - en hier is het meest angstaanjagende stuk van de mythe… doodt ze haar eigen twee zonen.

Psychologisch gezien kunnen we ons voorstellen dat deze handeling voortkomt uit een vlaag van wanhoop en waanzin.

Maar wat zou de mythische lezing zijn?

Als Medea haar zonen doodt, zien we ‘creatie’ en ‘destructie’ op het scherpst van de snede. Zij verbindt zich met de energie van Moeder Aarde en maakt ongedaan wat ze zelf heeft geschapen. Jason heeft haar afgedankt, haar wijsheid, haar krachten… slechts zijn nakomelingen zijn nog van enig nut. Haar lichaam was voor hem slechts een baarmoeder.

Die ontdekking is cruciaal. Door - niet in razende woede, maar kalm en bewust - haar zoons het leven te ontnemen, plaatst ze zich in directe lijn met de Moedergodin, die kan scheppen én te vernietigen.

Medea maakt ongedaan waarvoor Jason haar heeft gebruikt (broedmachine).
Mythisch gezien bestaat de dood niet, dus: Medea brengt haar twee zoontjes op een lichtgevende wagen, voorgetrokken door draken, terug naar het licht, terug naar het Paradijs, terug naar de sfeer van het Goddelijk vrouwelijke.

De nieuwe orde
Het verhaal over Medea vertegenwoordigt - mythologisch gezien - het beeld van de oude wereld, die door een nieuwe orde wordt ‘overruled’.

Euripides schreef de tragedie in een tijd (5de eeuw voor Christus) waarin Griekenland zich op het punt bevond waarin de oude beeldcultuur, de oude moedergodinnen, de oude intuïtieve manier van leven, definitief werd ingeruild voor iets nieuws: ratio, schrift, mannelijke goden, politiek, wetten en regels. En helden.

Jason is in dit verhaal de representant van die nieuwe orde. De Argonauten - fel, ambitieus, op ‘scoren’ gericht - vormen de voorhoede van een masculiene beschaving die het oude, moederlijk-vrouwelijke overmeestert en onteert.
Medea representeert de oude feminien georiënteerde wereld. Medea lijkt op Kali, op Sekhmet, Ereshkigal, en al die andere zustergodinnen die met hun woede en furie zich laten gelden als de wereld uit balans raakt.

Medea is daarmee een verhaal over een paradigmashift die plaatsvindt.

In de huidige tijd zien we wat er gebeurt als de wereld haar moederlijke krachten afdankt:

hittegolven, smeltende gletsjers, overstromingen, orkanen en bosbranden.
Medea’s verhaal is een waarschuwing aan een cultuur die het goddelijk vrouwelijk heeft verbannen.

‘Don’t fuck met Moeder Aarde’, lijkt Medea tegen Jason te zeggen. ‘Wanneer je de spot met mij drijft, me negeert of misbruikt, dan presenteer ik een destructieve kracht met het effect van een tsunami of een orkaan.’

Tot slot:

Abonneer nu

Delen

Vriendelijke groet,

Een leerling van Hekate

Een reiziger die verdwaald is, komt per ongeluk in het Paradijs terecht. Er zijn daar wensbomen die al je wensen onmiddellijk vervullen. Hij valt in slaap onder zo’n boom. Als hij wakker wordt, rammelt hij van de honger en verzucht: ‘Ik zou wel iets willen eten.’

Onmidddellijk verschijnt er het verrukkelijkste eten, wat je maar kunt voorstellen.

Hij eet naar hartenlust en denkt op een zeker moment: ‘een glas wijn, zou hier wel heerlijk bij zijn.’

En onmiddellijk heeft hij zo’n heerlijk glas wijn in zijn hand en drinkt ervan.

Maar dan begint hij zich zorgen te maken.

‘Wat is dit allemaal?’, denk hij. Zijn er spoken die hier een loopje met me nemen?

Onmiddellijk verschijnen er spookgestalten, die hem bang maken.

‘Oh, help als ze me maar niet doodmaken’, denkt hij dan.

En ze maken hem dood.

MB

Het volk stemt unaniem ja.

Vijfentwintig eeuwen geleden heerste er kennelijk het idee dat het beschermen van de smekelingen vóór alles een religieus-morele plicht was; ouder dan welke wet ook.

Best een contrast met hoe het nu gaat…
Nu staan boze, bezorgde burgers klaar met rookbommen en nazivlaggen, met spandoeken en fluitjes klaar om de ‘smekelingen’ tegen te houden en weg te jagen.

Wat is er misgegaan met dat morele besef in 25 eeuwen?

De tragedie in het kort
De tragedie - De Smekelingen - is het eerste deel van een trilogie (de andere twee delen - De Egyptenaren en De Danaïden zijn verloren gegaan).

De openingsakte

De broers Danaos en Aigyptos zijn afstammelingen van Io, de priesteres die door Zeus werd belaagd en als koe naar Egypte vluchtte.
Danaos heeft vijftig dochters, Aigyptos vijftig zonen. Aigyptos staat erop dat de neven met hun nichten trouwen; een dubbel huwelijk waarmee de twee takken van de familie voor altijd verenigd zijn, maar Danaos en zijn dochters zien dit als een huwelijk onder dwang, en een poging om de erfenis in handen te krijgen.

De Danaïden weigeren. Samen met hun vader vluchten ze, in een schip met vijftig riemen, weg uit Egypte, over de Middellandse Zee, naar Argos, het land van hun voormoeder Io.
Bij aankomst bij de kust van Argos zoeken de vrouwen hun toevlucht bij een altaar gewijd aan de Olympische goden. Ze dragen smekelingentakken, het traditionele teken dat ze zich onder goddelijke bescherming stellen.
Als koning Pelasgos verschijnt, smeken ze hem om asiel.

Pelasgos staat voor een lastige keuze: weigert hij, dan beledigt hij Zeus (vanwege het moreel-religieuze gebod) en haalt zich diens toorn op de hals. Stemt hij toe, dan riskeert hij oorlog met de zonen van Aigyptos.

Abonneer nu

Wat ik ook doe, het is rampzalig,” verzucht hij in een van de mooiste passages van het stuk.

Dan volgt er een opmerkelijke beweging: Pelasgos wil de beslissing niet alléén te nemen. Hij gaat naar zijn volk en legt het voor aan de vergadering van Argos.
N.B. Dit is een van de vroegste literaire voorbeelden van democratisch overleg, eeuwen voordat de term in zwang kwam.

Het volk stemt unaniem vóór: de vrouwen krijgen asiel!

Dan verschijnt er een Egyptische heraut, die ruw en dreigend optreedt. Hij probeert de vrouwen letterlijk weg te slepen van het altaar. Pelasgos verschijnt op tijd, jaagt hem weg en verklaart dat de vrouwen onder bescherming van Argos staan.

“Zo is’t besluit dat eensgezind door onze stad genomen is en dat wij een vrouwenschaar nooit aan geweld overleveren.
Die spijker staat grondvast genageld en hij zal onwrikbaaar blijven staan.
’t Gaat om geen woorden die op tafelen gegrift of die in een papyrusrol verzegeld staan.
Wat gij hier hoort is klare taal door vrije mond verklankt.
Ruk uit en maak u uit mijn ogen weg!”

(vert. Emiel de Waele)

Deze akte eindigt met de Danaïden die de stad binnengaan. Voorlopig zijn ze veilig, maar de oorlog in de verte is voelbaar.

Wat er daarna gebeurt… (uit de verloren delen en latere bronnen)

De dolk
De zonen van Aigyptos komen naar Argos en eisen hun huwelijk op. En op de bruiloftsavond - dit is het beroemde, huiveringwekkende slot van Aeschylus’ tragedie - geeft Danaos zijn dochters allemaal een dolk.
Negenenveertig van hen vermoorden hun bruidegommen in de huwelijksnacht.

Er is overigens één dochter, Hypermnestra, die dat niet kan. Zij spaart haar man Lynceus, misschien omdat ze van hem is gaan houden, ofwel omdat hij haar maagdelijkheid heeft gerespecteerd. Ze weigert en laat daarmee een nog eigenzinniger verzet zien dan het hanteren van de dolk.

De negenenveertig zusters worden in latere (vooral Romeinse) bronnen gestraft in de onderwereld: zij moeten voor eeuwig water scheppen in vaten met gaten erin. Een straf die bij hun ‘misdaad’ past, want het beeld is in feite een omgekeerde bruidsmythe: water dragen voor het bruiloftsbad dat nooit zal komen.

Asielzoekers… de smekelingen van onze tijd

Wat er nu gebeurt - wereldwijd - is iets wat de Grieken vermoedelijk niet voor mogelijk hadden gehouden. De smekelingen van onze tijd - vrouwen en mannen, kinderen, op de vlucht voor oorlog, geweld - worden door woedende burgers bij het hek opgewacht.

Aan welke kant van het altaar – of het hek - gaan we staan?

MB

Deel Mieke Bouma

Abonneer nu

Ach Arachne…
Ken je het verhaal over de weefster die omgetoverd werd tot spin omdat ze het op wilde nemen tegen de Godin Athena?

Er is iets vreemds aan dit verhaal en dat ga je pas snappen als je weet wát ze weefde.
Want haar tapijt is weliswaar vernietigd door Athena, maar Ovidius heeft in zijn Metamorfosen precies verteld wat erop stond.

En als je dat leest, blijkt deze mythe niet te gaan over een hoogmoedig meisje, maar over een vrouw die zag wat er speelde in de wereld van de macht en via haar kunst een aanklacht deed.

Abonneer nu

Het verhaal:

Arachne is de dochter van een wolverver in Lydië, het huidige Turkije, en een weefster met buitengewone talenten die de meest prachtige gewaden en kleden weeft in een bijzondere kleur purper, door een paar druppels kleurstof te gebruiken van de purperslak.
Nimfen verlaten hun schuilplaatsen om Arachne aan het werk te zien. Ze is een echte kunstenares. Iemand suggereert op een dag dat ze wel een leerling van Athena moet zijn. Arachne lacht het weg en houdt vol dat niemand haar iets heeft geleerd, dat dit weven haar natuurlijk talent is.

“Laat de godin maar komen… dan doen we een wedstijd en dan zul je zien dat ik van haar win.”

Athena verschijnt. Eerst als oude vrouw die haar waarschuwt: “Pas op dat je niet de toorn van een godin over je afroept.”
Maar Arachne lacht haar uit en dan toont Athena zich in haar ware gedaante en maken ze zich klaar voor de wedstrijd. Naast elkaar, beiden achter een weefgetouw.

Wat weefden ze nu eigenlijk, die twee?

Hier moeten we even goed kijken…

Athena weeft een koninklijk tapijt. In de sfeer van: kijk eens hoe machtig wij zijn. Een beetje ‘Trump-tower-borstklopperij’: de twaalf Olympiërs op hun tronen, in volle glorie, omringd door symbolen van hun macht. Zeus in het midden, Poseidon naast hem, zijzelf in de hoek tijdens haar overwinning op Poseidon om de stad Athene.

En aan de vier randen van haar tapijt weeft ze vier kleinere scènes: kleine waarschuwingen. Stervelingen die zich met goden meten en als straf daarvoor in stenen, kraanvogels en bergen veranderen.

Met andere woorden: het tapijt van Athenea is een dreigement, vermomd als kunstwerk. Een verhaal over wie hier de baas is. En vooral een waarschuwing aan de vrouw die naast haar zit en die het in haar ogen veel te hoog in haar bol heeft.

Deel Mieke Bouma

Feministische provocatie
Wat Arachne in de tussentijd weeft - en wat (mede door Ovidius) eeuwenlang als pure provocatie is beschouwd, is in werkelijkheid een aanklacht, een feministisch protest.

Ovidius beschrijft de twintig taferelen die Arachne weeft, waarin ze laat zien wat de goden - de mannelijke goden - onafgebroken uitspoken met sterfelijke vrouwen:

Zoals Zeus die zichzelf verandert in een zwaan om Leda te bespringen en dan in een stier om Europa te ontvoeren, in een gouden regen voor Danaë, in een wolk voor Io, in een satyr voor Antiope en in een herder voor Mnemosyne.
Poseidon kiest zes verschillende gedaantes om zes verschillende vrouwen te veroveren. En ook Apollo, Bacchus, Saturnus… Allemaal belagen ze – in vermomming – sterfelijke vrouwen op wie ze hun zinnen hebben gezet.

Ovidius noemt het werk van Arachne vlekkeloos. Geen enkele fout. Athena kan er technisch ook niets op aanmerken. Maar toch verliest de godin haar zelfbeheersing. Ze grijpt het tapijt en scheurt het in flarden. Ze pakt haar weefspoel en slaat Arachne ermee vier keer op het voorhoofd.

De aanklacht tegen de machtige goden is zo schokkend, en daarbij niet te weerleggen; daarom moet het tapijt vernietigd worden.
Vergelijk het met zoiets als de Epstein Files die zwart gelakt moeten worden.

De klassieke lezing van dit verhaal – mede door Ovidius - is dat Arachne moest worden gestraft omdat ze de goden heeft beledigd. Het is Hybris en hoogmoed moet worden bestraft.

Delen

Maar als je goed leest en ook begrijpt wat Arachne weefde, en op welk moment Athena explodeerde, komt je tot een heel andere conclusie. Arachne wordt niet gestraft omdat ze de goden heeft beledigd, maar omdat ze hun smerige praktijkjes blootlegt.

Dat is iets wezenlijk anders.

Haar transformatie tot spin is bijna een rechtelijk vonnis. Ze mag haar talent behouden, ze blijft weven, maar haar werk wordt iets wat je alleen tegenkomt als je op zolder naar een oude doos zoekt, of als je een oude kast van de muur schuift.
Arachne maakt geen kunst meer, maar iets wat je weg wilt halen omdat het viezig is.

Vergelijk de Pelicot-zaak en alle ander situaties waarin vrouwen hun mond opendoen.Hun verhalen worden naar de kelder verplaatst en als smerig afgedaan.

Helaas is er sinds Arachne weinig veranderd in dit mechanisme. Vrouwen die patronen zichtbaar maken die anderen niet willen zien… patronen van misbruik, van uitbuiting, van structureel ongelijkheid kunnen nog steeds rekenen op een Athena-respons. Dit gebeurt heel subtiel via een hele reeks effectieve mechanismen.

Een aanklacht wordt gelabeld als ‘klaagzang’.
Analyse wordt ‘persoonlijke verwerking’.
Onderzoek wordt ‘activisme’.
Woede wordt frustratie of verbittering.
Het verhaal wordt simpelweg anders geframed of in een hoek geschoven.

Vergelijk hoe erover #MeToo-verhalen werd bericht, hoe vrouwelijke journalisten die over machtsmisbruik schrijven worden weggezet als hysterisch, hoe klimaatonderzoeksters veel meer haatmail krijgen dan hun mannelijke collega’s.

Tot slot
Wat wel bijzonder is: Arachne verdwijnt niet, ze wordt een spin. En een spin blijft weven, blijft getuigen, blijft verbinden. Weven is de meest archetypische vrouwelijke manier van werken.

Op elke zolder, in elke hoek, in elk vergeten raamkozijn zien we Arachne die maar doorweeft. Ze weeft steeds weer een web, soms loop je er per ongeluk in, maar zij repareert ze weer, ze weeft gewoon verder.

Je moet het misschien niet doen… de macht uitdagen, maar tegelijkertijd kun je het werk wat je graag doet en waar je goed in bent, nooit stoppen. De draad blijft komen. Het patroon blijft zichtbaar voor wie wil kijken. Het web verdwijnt nooit helemaal.

Athena heeft het tapijt vernietigd. Maar Arachne weeft door. En zolang er ergens een vrouw is die zachtjes, geduldig, zonder veel kabaal, een patroon zichtbaar maakt dat anderen liever niet zien, weet je dat dat het verhaal over macht en onmacht, het terugkerende verhaal over waar we al eeuwen aan vasthouden, wel eens eerder zou kunnen kantelen dan we denken.

Liefs vanaf een stoffige zolder

Een leerling van Arachne.

Laat een reactie achter

Wat er uit die gesprekken naar voren kwam, vond ik nogal treurig. Veel eenzaamheid, frustratie en pijn.
Als beledigen, schelden en doodsbedreigingen aan politici iets is waar je genoegen in schept, ben je natuurlijk zelf gewond of beschadigd. Dat zagen twee van de geïnterviewden min of meer in en ze verwijderden hun account.

Maar wat is er aan de hand met die mensen?
En zijn er voorbeelden uit de mythologie waarin iets vergelijkbaars gebeurt?
Ik ging op zoek.

En ja… Homerus, bleek dit type mens al eens beschreven te hebben, in de Ilias, in de figuur van Therisites.
Nu zit de Griekse mythologie vol met verhalen over woede-uitbarstingen, monsterachtige vertoningen, razernij, waanzin en geweld, maar deze man, Therisites, had - als hij in deze tijd geleefd had - hoogswaarschijnlijk een account op X gehad.

Thersites is wat je noemt een ‘doorsnee’ man en duikt op in boek 2 van de Ilias. Homerus beschrijft hem genadeloos: lelijk, kromgegroeid, kaal, schele ogen, een ordinaire soldaat in het Griekse leger bij Troje en hij doet één ding heel goed: de hele tijd schreeuwen tegen de leiders.

Thersites schreeuwt vooral vanuit frustratie.
Het gaat hem bij hem niet om een bepaalde moraal of om fundamentele kritiek. Nee, hij is boos, jaloers, voelt zich gepasseerd, wil zelf gehoord worden en dus roept hij op het verkeerde moment de verkeerde dingen, ook al raakt hij hier en daar soms iets dat wel degelijk klopt.

En wellicht is dat precies het mechanisme dat we ook online zien: soms is een deel van de aanklacht gestoeld op iets wat klopt.

Zo ís Agamemnon nu eenmaal hebzuchtig, de oorlog ís lang, de soldaten wórden voor de gek gehouden. Maar de manier waarop Thersites dit allemaal uit - verbitterd, scheldend, naargeestig - maakt dat zijn waarheid niet gehoord wordt en overkomt als aperte beledigende lelijkheid.

Odysseus reageert en slaat hem letterlijk de mond dicht met de scepter, het hele leger lacht, en Homerus laat hem niet meer terugkomen in het verhaal.

We zien hier een mythologische figuur die we vandaag ook zien: de gewone man die overal commentaar op heeft, die niet zelf naar voren stapt om iets te doen, maar zo gefrustreerd en verzuurd is dat niemand nog naar hem wil luisteren.

Thersites is de eerste internet-troll uit de wereldliteratuur. Drieduizend jaar oud.

De mensen achter de schermpjes van hun anonieme X-accounts die de hele dag schelden, beledigen, doodsbedreigingen uiten, blijken geen charismatische ideologen te zijn. Eerder vermoeide mensen, waar je - als het meezit - hooguit wat mededogen voor zou kunnen hebben.

De inhoud van het geschreeuw en de beledigingen gaat nooit over waar ze zeggen dat het over gaat, maar zijn uitingen van pure radeloze frustratie. Het geschreeuw vergiftigt en richt schade aan.

En wat zo’n mythologische blik mij oplevert, is wat een talkshow-perspectief niet kan, namelijk dat er twee perspectieven naast elkaar kunnen bestaan: het geschreeuw is lelijk én de personen die schreeuwen beklagenswaardig.

O ja, en nu denk ik ineens aan Repelsteeltje. Het kleine kereltje uit het sprookje dat dansend rond een vuur zingt ‘Het is maar goed dat niemand weet dat ik Repelsteeltje heet’, en dat op het moment dat zijn naam wordt geraden zichzelf in razernij doormidden stampt. Eén voet plant hij in de grond, met beide handen pakt hij de andere voet, en hij scheurt zichzelf doormidden.

Dat is in zes regels wat psychologie in zeshonderd boeken probeert te vatten: de gefrustreerde haatzaaier wordt uiteindelijk niet vernietigd door zijn vijand. Hij wordt vernietigd door zijn eigen woede over het feit dat hij ontmaskerd wordt.

Abonneer nu

Thersites had geen sociale media, Repelsteeltje zat niet op Instagram. Wij wel. Wat we ervan kunnen leren is hoe we deze figuren moeten zien. In wezen is het een voortdurende schreeuw om aandacht.

Het leert het mij overigens ook iets over die momenten waarop ik zelf met de deur wil slaan of een deuk in iemands auto wil rijden.

Frustratie is de slechtste raadgever, laten we ons verdiepen in het verhaal dat erachter schuilgaat en zo graag gehoord wil worden.

Delen

MB