Ach Arachne…
Ken je het verhaal over de weefster die omgetoverd werd tot spin omdat ze het op wilde nemen tegen de Godin Athena?

Er is iets vreemds aan dit verhaal en dat ga je pas snappen als je weet wát ze weefde.
Want haar tapijt is weliswaar vernietigd door Athena, maar Ovidius heeft in zijn Metamorfosen precies verteld wat erop stond.

En als je dat leest, blijkt deze mythe niet te gaan over een hoogmoedig meisje, maar over een vrouw die zag wat er speelde in de wereld van de macht en via haar kunst een aanklacht deed.

Abonneer nu

Het verhaal:

Arachne is de dochter van een wolverver in Lydië, het huidige Turkije, en een weefster met buitengewone talenten die de meest prachtige gewaden en kleden weeft in een bijzondere kleur purper, door een paar druppels kleurstof te gebruiken van de purperslak.
Nimfen verlaten hun schuilplaatsen om Arachne aan het werk te zien. Ze is een echte kunstenares. Iemand suggereert op een dag dat ze wel een leerling van Athena moet zijn. Arachne lacht het weg en houdt vol dat niemand haar iets heeft geleerd, dat dit weven haar natuurlijk talent is.

“Laat de godin maar komen… dan doen we een wedstijd en dan zul je zien dat ik van haar win.”

Athena verschijnt. Eerst als oude vrouw die haar waarschuwt: “Pas op dat je niet de toorn van een godin over je afroept.”
Maar Arachne lacht haar uit en dan toont Athena zich in haar ware gedaante en maken ze zich klaar voor de wedstrijd. Naast elkaar, beiden achter een weefgetouw.

Wat weefden ze nu eigenlijk, die twee?

Hier moeten we even goed kijken…

Athena weeft een koninklijk tapijt. In de sfeer van: kijk eens hoe machtig wij zijn. Een beetje ‘Trump-tower-borstklopperij’: de twaalf Olympiërs op hun tronen, in volle glorie, omringd door symbolen van hun macht. Zeus in het midden, Poseidon naast hem, zijzelf in de hoek tijdens haar overwinning op Poseidon om de stad Athene.

En aan de vier randen van haar tapijt weeft ze vier kleinere scènes: kleine waarschuwingen. Stervelingen die zich met goden meten en als straf daarvoor in stenen, kraanvogels en bergen veranderen.

Met andere woorden: het tapijt van Athenea is een dreigement, vermomd als kunstwerk. Een verhaal over wie hier de baas is. En vooral een waarschuwing aan de vrouw die naast haar zit en die het in haar ogen veel te hoog in haar bol heeft.

Deel Mieke Bouma

Feministische provocatie
Wat Arachne in de tussentijd weeft - en wat (mede door Ovidius) eeuwenlang als pure provocatie is beschouwd, is in werkelijkheid een aanklacht, een feministisch protest.

Ovidius beschrijft de twintig taferelen die Arachne weeft, waarin ze laat zien wat de goden - de mannelijke goden - onafgebroken uitspoken met sterfelijke vrouwen:

Zoals Zeus die zichzelf verandert in een zwaan om Leda te bespringen en dan in een stier om Europa te ontvoeren, in een gouden regen voor Danaë, in een wolk voor Io, in een satyr voor Antiope en in een herder voor Mnemosyne.
Poseidon kiest zes verschillende gedaantes om zes verschillende vrouwen te veroveren. En ook Apollo, Bacchus, Saturnus… Allemaal belagen ze – in vermomming – sterfelijke vrouwen op wie ze hun zinnen hebben gezet.

Ovidius noemt het werk van Arachne vlekkeloos. Geen enkele fout. Athena kan er technisch ook niets op aanmerken. Maar toch verliest de godin haar zelfbeheersing. Ze grijpt het tapijt en scheurt het in flarden. Ze pakt haar weefspoel en slaat Arachne ermee vier keer op het voorhoofd.

De aanklacht tegen de machtige goden is zo schokkend, en daarbij niet te weerleggen; daarom moet het tapijt vernietigd worden.
Vergelijk het met zoiets als de Epstein Files die zwart gelakt moeten worden.

De klassieke lezing van dit verhaal – mede door Ovidius - is dat Arachne moest worden gestraft omdat ze de goden heeft beledigd. Het is Hybris en hoogmoed moet worden bestraft.

Delen

Maar als je goed leest en ook begrijpt wat Arachne weefde, en op welk moment Athena explodeerde, komt je tot een heel andere conclusie. Arachne wordt niet gestraft omdat ze de goden heeft beledigd, maar omdat ze hun smerige praktijkjes blootlegt.

Dat is iets wezenlijk anders.

Haar transformatie tot spin is bijna een rechtelijk vonnis. Ze mag haar talent behouden, ze blijft weven, maar haar werk wordt iets wat je alleen tegenkomt als je op zolder naar een oude doos zoekt, of als je een oude kast van de muur schuift.
Arachne maakt geen kunst meer, maar iets wat je weg wilt halen omdat het viezig is.

Vergelijk de Pelicot-zaak en alle ander situaties waarin vrouwen hun mond opendoen.Hun verhalen worden naar de kelder verplaatst en als smerig afgedaan.

Helaas is er sinds Arachne weinig veranderd in dit mechanisme. Vrouwen die patronen zichtbaar maken die anderen niet willen zien… patronen van misbruik, van uitbuiting, van structureel ongelijkheid kunnen nog steeds rekenen op een Athena-respons. Dit gebeurt heel subtiel via een hele reeks effectieve mechanismen.

Een aanklacht wordt gelabeld als ‘klaagzang’.
Analyse wordt ‘persoonlijke verwerking’.
Onderzoek wordt ‘activisme’.
Woede wordt frustratie of verbittering.
Het verhaal wordt simpelweg anders geframed of in een hoek geschoven.

Vergelijk hoe erover #MeToo-verhalen werd bericht, hoe vrouwelijke journalisten die over machtsmisbruik schrijven worden weggezet als hysterisch, hoe klimaatonderzoeksters veel meer haatmail krijgen dan hun mannelijke collega’s.

Tot slot
Wat wel bijzonder is: Arachne verdwijnt niet, ze wordt een spin. En een spin blijft weven, blijft getuigen, blijft verbinden. Weven is de meest archetypische vrouwelijke manier van werken.

Op elke zolder, in elke hoek, in elk vergeten raamkozijn zien we Arachne die maar doorweeft. Ze weeft steeds weer een web, soms loop je er per ongeluk in, maar zij repareert ze weer, ze weeft gewoon verder.

Je moet het misschien niet doen… de macht uitdagen, maar tegelijkertijd kun je het werk wat je graag doet en waar je goed in bent, nooit stoppen. De draad blijft komen. Het patroon blijft zichtbaar voor wie wil kijken. Het web verdwijnt nooit helemaal.

Athena heeft het tapijt vernietigd. Maar Arachne weeft door. En zolang er ergens een vrouw is die zachtjes, geduldig, zonder veel kabaal, een patroon zichtbaar maakt dat anderen liever niet zien, weet je dat dat het verhaal over macht en onmacht, het terugkerende verhaal over waar we al eeuwen aan vasthouden, wel eens eerder zou kunnen kantelen dan we denken.

Liefs vanaf een stoffige zolder

Een leerling van Arachne.

Laat een reactie achter

Wat er uit die gesprekken naar voren kwam, vond ik nogal treurig. Veel eenzaamheid, frustratie en pijn.
Als beledigen, schelden en doodsbedreigingen aan politici iets is waar je genoegen in schept, ben je natuurlijk zelf gewond of beschadigd. Dat zagen twee van de geïnterviewden min of meer in en ze verwijderden hun account.

Maar wat is er aan de hand met die mensen?
En zijn er voorbeelden uit de mythologie waarin iets vergelijkbaars gebeurt?
Ik ging op zoek.

En ja… Homerus, bleek dit type mens al eens beschreven te hebben, in de Ilias, in de figuur van Therisites.
Nu zit de Griekse mythologie vol met verhalen over woede-uitbarstingen, monsterachtige vertoningen, razernij, waanzin en geweld, maar deze man, Therisites, had - als hij in deze tijd geleefd had - hoogswaarschijnlijk een account op X gehad.

Thersites is wat je noemt een ‘doorsnee’ man en duikt op in boek 2 van de Ilias. Homerus beschrijft hem genadeloos: lelijk, kromgegroeid, kaal, schele ogen, een ordinaire soldaat in het Griekse leger bij Troje en hij doet één ding heel goed: de hele tijd schreeuwen tegen de leiders.

Thersites schreeuwt vooral vanuit frustratie.
Het gaat hem bij hem niet om een bepaalde moraal of om fundamentele kritiek. Nee, hij is boos, jaloers, voelt zich gepasseerd, wil zelf gehoord worden en dus roept hij op het verkeerde moment de verkeerde dingen, ook al raakt hij hier en daar soms iets dat wel degelijk klopt.

En wellicht is dat precies het mechanisme dat we ook online zien: soms is een deel van de aanklacht gestoeld op iets wat klopt.

Zo ís Agamemnon nu eenmaal hebzuchtig, de oorlog ís lang, de soldaten wórden voor de gek gehouden. Maar de manier waarop Thersites dit allemaal uit - verbitterd, scheldend, naargeestig - maakt dat zijn waarheid niet gehoord wordt en overkomt als aperte beledigende lelijkheid.

Odysseus reageert en slaat hem letterlijk de mond dicht met de scepter, het hele leger lacht, en Homerus laat hem niet meer terugkomen in het verhaal.

We zien hier een mythologische figuur die we vandaag ook zien: de gewone man die overal commentaar op heeft, die niet zelf naar voren stapt om iets te doen, maar zo gefrustreerd en verzuurd is dat niemand nog naar hem wil luisteren.

Thersites is de eerste internet-troll uit de wereldliteratuur. Drieduizend jaar oud.

De mensen achter de schermpjes van hun anonieme X-accounts die de hele dag schelden, beledigen, doodsbedreigingen uiten, blijken geen charismatische ideologen te zijn. Eerder vermoeide mensen, waar je - als het meezit - hooguit wat mededogen voor zou kunnen hebben.

De inhoud van het geschreeuw en de beledigingen gaat nooit over waar ze zeggen dat het over gaat, maar zijn uitingen van pure radeloze frustratie. Het geschreeuw vergiftigt en richt schade aan.

En wat zo’n mythologische blik mij oplevert, is wat een talkshow-perspectief niet kan, namelijk dat er twee perspectieven naast elkaar kunnen bestaan: het geschreeuw is lelijk én de personen die schreeuwen beklagenswaardig.

O ja, en nu denk ik ineens aan Repelsteeltje. Het kleine kereltje uit het sprookje dat dansend rond een vuur zingt ‘Het is maar goed dat niemand weet dat ik Repelsteeltje heet’, en dat op het moment dat zijn naam wordt geraden zichzelf in razernij doormidden stampt. Eén voet plant hij in de grond, met beide handen pakt hij de andere voet, en hij scheurt zichzelf doormidden.

Dat is in zes regels wat psychologie in zeshonderd boeken probeert te vatten: de gefrustreerde haatzaaier wordt uiteindelijk niet vernietigd door zijn vijand. Hij wordt vernietigd door zijn eigen woede over het feit dat hij ontmaskerd wordt.

Abonneer nu

Thersites had geen sociale media, Repelsteeltje zat niet op Instagram. Wij wel. Wat we ervan kunnen leren is hoe we deze figuren moeten zien. In wezen is het een voortdurende schreeuw om aandacht.

Het leert het mij overigens ook iets over die momenten waarop ik zelf met de deur wil slaan of een deuk in iemands auto wil rijden.

Frustratie is de slechtste raadgever, laten we ons verdiepen in het verhaal dat erachter schuilgaat en zo graag gehoord wil worden.

Delen

MB

Wat is afstemming?

Uit de oude Chinese Taoistische tradities weten we dat de archetypische Regenmaker zichzelf in harmonie dient te brengen met Moeder Natuur, vervolgens een aantal rituelen uitvoert, waarmee hij het weer zou kunnen beïnvloeden.

Afstemming op een Hogere orde, de Bedoeling, op je Hogere doel, je Bliss. En daar begint de Magie.

Het verhaal gaat als volgt:

In de oude Chinese provincie Kiaochou heerste zo’n ernstige droogte dat veel mensen en dieren stierven.

Wanhopig riepen de inwoners de hulp in van een oude regenmaker, die in de nabijgelegen bergen woonde. De regenmaker, een klein, grijs mannetje met een baard, werd - in een draagstoel - naar de stad gebracht.

Toen hij aankwam, vroeg hij of hij buiten de stad in een hutje mocht verblijven - alleen. Hij trok zicht terug in zijn hut en ja… na drie dagen regende het, het sneeuwde zelfs!

De dorpsbewoners waren blij en de dorpsoudste kreeg toestemming om de oude man te ondervragen. Hij vroeg hem hoe hij de regen maakte.

De oude man antwoordde:
“Sorry, hoor, maar ik heb die regen niet veroorzaakt.”
Hij voegde eraan toe:
“Kijk, het zat zo: gedurende de hele droge periode waren de natuur en alle mensen ernstig ontregeld. Ze maakten zich grote zorgen. En waren daarom niet meer in Tao.
Toen ik hier aankwam, raakte ik ook verstoord.
Het was zo erg dat het me drie dagen kostte om mezelf weer tot rust te brengen.”

En toen voegde hij er met een glimlach aan toe:
“En toen begon het natuurlijk te regenen.”

Abonneer nu

De reputatie van de Regenmaker groeide. Overal werd hij uitgenodigd om het te laten regenen.

Terwijl hij als geen ander wist dat hij geen speciale macht had over het weer.

Zijn geheim was dat hij zijn hogere doel in het leven had ontdekt: Dat hij een regenmaker was en dat - overal waar hij kwam - het begon te regenen.

Hij líet het niet regenen, hij was zo afgestemd op de Tao, dat het begón te regenen. Daarom hoefde hij alleen maar dáár te zijn, waar hij voelde dat hij moest zijn.

Op de juiste plek, op de juiste tijd…

Afstemming dus.

Daar begin de magie.

Delen

MB

We weten allemaal dat er een verschil bestaat tussen zwijgen en niets zeggen. Dat onderscheid is een beetje weggepoetst. We zijn gaan denken dat wie zwijgt simpelweg instemt en dat wie niet schreeuwt het allemaal wel best vindt.

Er is een oud sprookje dat al duizend jaar een ander geluid laat horen. Het verhaal van een meisje dat zes jaar lang geen woord mag spreken, terwijl ze hemden weeft van brandnetels om haar broers te redden. Dat doet ze omdat dat het werk is dat gedaan moest worden, en omdat dat werk alleen - in stilte - gedaan kan worden.

Bij de gebroeders Grimm heeft ze geen naam. Bij Andersen heet ze Elisa.

Het sprookje, kort verteld

Er was eens een meisje - we noemen haar Elisa - met zes (Grimm) of elf (Andersen) broers. Na de dood van hun moeder trouwt de vader een boosaardige stiefmoeder die de broers in zwanen verandert.
Elisa hoort - in een droom - via een oude fee dat ze haar broers alleen kan redden door zes jaar lang hemden te weven van brandnetels die ze met blote handen uit kerkhofgrond moet plukken. En al die tijd mag ze niet praten of lachen.

Ze doet het. Haar handen bloeden en op een dag wordt ze gevonden door een koning die met haar trouwt omdat hij haar mooi vindt, ook al zegt ze niets. Ze krijgt een paar kinderen en gaat intussen door met weven.
De boze stiefmoeder die dit verneemt, rooft haar kinderen en beschuldigt haar van hekserij.
Ze wordt veroordeeld tot de brandstapel, maar zelfs dan blijft ze zwijgen. Zelfs als ze op de wagen naar het schavot zit te weven aan het laatste hemd.

Op het allerlaatste moment, als het vuur wordt aangestoken, komen er zes zwanen aanvliegen. Ze weet het inmiddellijk: dit zijn haar broers. Ze gooit snel de hemden over hen heen, en daar staan ze ineens naast haar. Haar broers zijn teruggekeerd. Pas dan mag ze spreken.

Wat het sprookje precies zegt over zwijgen…

Het sprookje maakt drie dingen volstrekt helder:

Het zwijgen is geen passiviteit. Het is hard werken. Pijnlijk, fysiek werk… brandnetels plukken doet zeer, weven kost jaren. Het meisje wacht niet tot het voorbij is. Ze is voortdurend bezig. Maar ze kan er niet over vertellen, want dat zou haar eigen dood betekenen.

Het zwijgen wordt vaak verkeerd begrepen. Iedereen denkt er iets anders van. De koning denkt dat ze schuchter is. De hofhouding denkt misschien dat ze trots is. De stiefmoeder weet er een heksenproces uit te destilleren. Niemand, echt niemand, vermoedt dat ze de wereld aan het genezen is.

Het zwijgen kan niet voortijdig worden onderbroken zonder alles te verliezen. Als ze één keer zou spreken, zou alles wat ze tot dan toe heeft gedaan voor niets zijn geweest.
Bepaalde vormen van inzet, commitment of zelfs verzet… bestaan alleen zolang ze niet geclaimd worden.

Abonneer nu

Er zijn meer verhalen over dit gegeven

Zo heb je de vrienden van Job uit de bijbel, die zeven dagen en zeven nachten zwijgend bij hem zitten en die op het moment dat ze hun mond opendoen precies het verkeerde zeggen. De Joodse traditie heeft hieruit de praktijk van sjiwa zitten gedestilleerd: bij de rouwende aanwezig zijn (witnessing) zonder iets te zeggen tot hij of zij zelf het woord neemt. Een ritueel van pure aanwezigheid.

De Lamed Vavnikim, de zesendertig verborgen rechtvaardigen die volgens de Joodse legende in elke generatie de wereld in stand houden zonder dat iemand precies weet wie ze zijn, vaak zelf inbegrepen. Een mythisch beeld van een onzichtbaar, zwijgend netwerk dat door pure integriteit het kwaad weet in te perken.

Meerdere tradities met dezelfde wijsheid: er bestaat een vorm van betrokkenheid die haar werk doet onder de oppervlakte van het hoorbare en zichtbare.

En nu?

Wie schreeuwt heeft op dit moment de meeste impact, wie post op sociale media heeft het meeste gelijk, wie boos is heeft het meeste recht van spreken. Waar is de stille meerderheid?

De term is politiek besmet geraakt… Nixon gebruikte hem, en sindsdien populisten…maar het verschijnsel bestaat wel degelijk.

Er is een grote groep mensen die niet meedoet aan het lawaai, die niet vanuit de onderbuik reageert maar getuige is. Die kijkt, luistert, weegt, en in die stille beweging iets aan het werken is wat door het lawaai overstemd wordt.

In mythologische taal: er zijn op dit moment heel veel Elisa’s met bloedende handen en zwijgend aan het weven… In de zorg in het onderwijs, in de buurten…

Delen

Dit is geen pleidooi voor ‘je mond maar houden’ of ‘onverschilligheid’. Niet elk zwijgen is hard werken, soms is het wel degelijk lafheid of medeplichtigheid, of de ruggengraatloosheid van iemand die wegkijkt.

Het echte onderscheid tussen zwijgen-als-werk en zwijgen-als-instemming zit hem in wat er onder die oppervlakte (de stilte) aan het gebeuren is: Elisa’s handen bloeden

Wat in stilte gebeurt is van belang, ook al ziet niemand het, ook al wordt het door anderen geinterpreteerd als instemming of onverschilligheid.
Houd vol, wil ik tegen de Elisa’s zeggen.
Op het laatste moment, op de wagen naar het schavot, kan er altijd nog een hemd over de zwanen worden geworpen.

Ik weet zeker dat er volop wordt geweven.
Achter de schermen, op de wagens, in de stilte. Misschien ben jij daar zelf wel mee bezig, en heb je dit verhaal nodig om jezelf eraan te herinneren dat het werk is, en dat dat ertoe doet.

In stilte weven we gestaag verder aan het Grote Werk…

Abonneer nu

Mieke

Laat een reactie achter

Gelukkig hebben we het de laatste tijd veel over Moeder Aarde, Gaia. We noemen haar liefkozend, we maken er documentaires over, we hebben haar zelfs ingeschreven in onze klimaatverdragen. Ze heeft het zwaar.
Maar wist je dat ze een zus heeft? Een oudere zus, om precies te zijn. Een zus zonder wie Gaia nooit had kunnen betstaan. Een zus die door de oude Grieken zo werd gevreesd dat zelfs Zeus, met zijn woedeaanvallen en affaires, zijn best deed haar niet boos te maken.

Haar naam is Nyx, Godin van de Nacht.

Haar naam hangt rond als het woord voor wat we hebben als we niets meer hebben: ‘niks.’ Nothing, Nada, Niente, Nichts, Rien, Intet, Wu…

Daar wil ik het even over hebben…
Want de wereld is luidruchtig, druk, en zit op veel plekken diep in de problemen. De ziel lijkt eruit en de aarde kreunt. En het zou zomaar kunnen dat het antwoord op die toenemende chaos niet ligt in nóg meer doen, nóg meer oplossingen en overleg, maar in een tegenovergestelde beweging die we lang geleden zijn verleerd… Afdalen. Stilvallen. In het duister gaan zitten en kijken wat er komt.

Afdalen…

naar Moeder Nyx.

Abonneer nu

Het begon allemaal met Chaos
Heel lang geleden, voordat er tijd bestond, vóór de oerknal, was er niets meer dan een gapende leegte. Een leegte zo leeg dat je het je niet kunt voorstellen. De Grieken noemden deze donkere gapende leegte Chaos.
Chaos beschikte over vier natuurelementen – aarde, water, lucht en vuur.
Deze elementen waren nog niet zoals we die nu kennen want in de leegte had niets vorm. Chaos deed wat chaos doet en husselde enigszins chaotisch de elementen door elkaar, en ze schoten alle kanten op en geheel per toeval creëerde Chaos daarmee 6 oergoden:

Eros, de god van Liefde, Gaia (aarde) en Tartaros (onderwereld), Nyx (nacht), Erebos (duisternis), en Chronos (tijd).

Chronos zorgde voor het begin van de Tijd. Eros deed zijn werk en bracht Chaos en Gaia samen te brengen zodat zij nakomelingen zouden produceren, en zeeën, bergen en de hemel.
Nyx als Godin van de Nacht verbond zich innig met Erebos, God van de Duisternis. Zij werden aangetrokken door elkaars duistere kanten.

Nyx werd moeder van zoete dingen (slaap, dromen, vriendschap) én van bittere dingen (dood, schuld, wraak, misleiding). Ze is niet ‘goed’ en niet ‘slecht’.
Ze ís als de nacht zelf, die je beschermt of bedreigt afhankelijk van hoe je je voelt.

Zeus vermeed haar omdat hij in haar nabijheid zijn eigen schuld voelde. Hij deed liever of er niks was. Of alsof Nyx er niet was. De moderne mens vermijdt Nyx om dezelfde reden als Zeus: in haar nabijheid kun je niet meer ontsnappen aan wat je verzwegen hebt voor jezelf. Aan hoe je je voelt in de diepste duisternis.

Hoe we Nyx zijn kwijtgeraakt

Het westerse narratief heeft het licht gekozen, letterlijk en figuurlijk. De Verlichting heette niet voor niets zo. Vooruitgang, expansie, helderheid, snelheid, oplossingen. We hebben de nacht weggepoetst met straatverlichting, de slaap weggepoetst met schermen, het mysterie weggepoetst met data, en de afdaling weggepoetst met optimisme.

Ik geloof zelf dat een belangrijke oorzaak van veel van onze problemen in de westerse wereld het verlies is van de ‘mythologie als buidelzakje’, zoals Joseph Campbell het zo mooi omschrijft. Als iets waar we onze geestelijk voedsel uit kunnen halen en onze waarden aan kunnen ontlenen.
We voelen ons niet langer meer gesteund, snappen niet meer waar het leven in essentie om draait. We missen een aansprekend verhaal dat ons beschermt en veiligheid biedt en ons voorbereid op moeilijkheden en kansen in het leven, zoals voorheen de grote religies dat deden.
Zonder deze verhalen die vaak als steun en richtsnoer worden ervaren, is de chaos en de verwarring toegenomen. Op dit moment ervaart 60% van de mensheid een gevoel van zinloosheid, het aantal jongeren met een depressie groeit… Hoe kunnen we de ziel, de vitaliteit weer opdiepen?

De afdaling: wat helden doen op het ‘moment suprême’

Uit de mythologie weten we dat in elk groot verhaal de protagonist op het beslissende moment moet afdalen. In plaats van meer doen, meer ego, juist minder doen. Niet vooruit, maar terug. Niet naar het licht, maar naar het bos, de put, de onderwereld.
En precies dáár, in het donker ligt de schat. Want daar vallen de illusies weg waarin het oude leven nog overeind stond.
Alle bekende mythische afdalingen, zoals die van Inanna die naar de onderwereld gaat en bij zeven poorten alles van zich moet afleggen, Demeter die rouwt om Persephone, Orpheus die afdaalt om Eurydice te halen. Allemaal sluiten ze, in zekere zin, een verbond met Nyx.

Delen

De wereld op het ‘moment suprême’

Wat nu als we, als cultuur, als planeet, werkelijk op het ‘moment suprême’ van een nieuw groot verhaal staan? Niet aan het einde van de wereld, maar op het punt waar het oude verhaal niet meer werkt en het nieuwe nog niet geschreven is.

Misschien moeten we onze neiging om weer nieuwe plannen en procedures te verzinnen, al die strategieën even loslaten en ons overgeven aan het tegenovergestelde: het vermogen om in het niet-weten te verblijven. Om de duisternis als vroedvrouw te verwelkomen in plaats van als vijand. Om Nyx zo terug te roepen uit haar ballingschap.

Moeder Nyx vraagt eigenlijk niks van ons. We hoeven er niets voor te doen, eerder iets te laten… We hoeven er niet voor naar een kerk, geen pelgrimstocht te ondernemen of eindeloos te bidden of te mediteren.
Nyx vraagt is iets wat voor ons moeilijker is dan ooit: dat we het licht af en toe durven uitdoen, de stilte niet meteen volproppen met afleiding en leren onze mening uit te stellen.

Niks doen

Zo krijgen we de ziel misschien weer terug: in dat ene stille moment waarop we, met onze ogen dicht, voor het eerst sinds lang weer iets kunnen horen. Leer luisteren in dat duister, dan hoor je haar misschien.

‘Kijk eens goed, nu zie je de sterren’

Liefs vanuit het duister,

Een dochter van Nyx

Delen

Kunnen andere vrouwen die truc ook leren?

Aiaia klinkt als een uiting van spijt of pijn…
Maar het is een eiland, midden in de Egeïsche zee. Ver genoeg uit de kust om niet erg op te vallen, maar groot genoeg om dolende zeevaarders op te vangen die hun koers kwijt zijn.

Als je eenmaal op het eiland bent, zie je rook uit de schoorsteen, er hangen kruiden te drogen aan de balken. En in de wei zie je een kudde varkens die wellicht enigszins menselijk ogen.

Hier woont Circe… dochter van Helios, god van de zon.
Zij is een nimf die weerzin oproept bij velen (niet bij iedereen, overigens). Ze praat te snel, ze is erg eigenwijs, niet zacht en inschikkelijk genoeg…
Maar ze heeft een heel bijzonder talent. Namelijk een grote kennis van planten en kruiden. En ze kan toveren. Wat de Grieken ooit pharmakeia noemden en wij later, in onze paniek, hekserij… dat was haar domein.

Een heks van goddelijke oorsprong.

Delen

Ze wordt verbannen naar het eiland Aiaia, omdat ze haar krachten gebruikt heeft op een manier die de goden niet beviel. Tja, en wat gebeurt er als een vrouw alleen op een eiland woont en er voortdurend schepen met zeelieden aanmeren? Daar kun je je wel iets bij voorstellen.

Circe wordt verkracht.

Wat haar overkomt is wat duizenden vrouwen voor en na haar zal overkomen, en het verandert alles.

Haar trauma zorgt voor wraakgevoelens. En een plan. Voortaan neemt ze het recht in eigen hand op het eiland waar verder geen rechters zijn.

Haar besluit: nooit meer. De eerstvolgende boot vol mannen die denken van haar gastvrijheid te kunnen profiteren en ervanuit gaan dat een vrouw alleen vogelvrij is, krijgen een drankje; een toverdrankje wel te verstaan.

Wat doet ze? Ze tovert de mannen die haar lastigvallen om in zwijnen. Daarmee onthult ze hun ware aard:

‘Varkens zijn jullie!’

Ze neemt daarmee hun masker af en toont wat er overblijft als de uiterlijke schijn verdwijnt. Niks meer dan geknor! Hoogst amusant, vindt ze zelf.

Op een dag volgt de beroemde ontmoeting met Odysseus als deze aanmeert op Aiaia, mét zijn bemanningsleden.

Odysseus – sluw als hij is - is natuurlijk al lang gewaarschuwd is door Hermes, en gewapend met het kruid moly benadert hij Circe net even op een andere manier. Hij erkent haar, respecteert haar en behandelt haar als gelijke.
Circe is onder de indruk.

Circe blijkt niet alleen tovenares maar ook een geweldige gastvrouw, een minnares en raadgeefster.
Odysseus mag een tijdje bij haar blijven wonen, ze schenkt hem zelfs een zoon (Telegonus). Odysseus vindt het bijzonder prettig bij Circe en vergeet bijna dat hij op weg naar huis, naar Ithaka was.

Maar Circe stuurt hem uiteindelijk toch weg en wijst hem de weg naar huis, inclusief de routebeschrijving langs Scylla, Charybdis en het Dodenrijk.

De les van deze mythe zit in het contrast. Mannen die geweld gebruiken en vrouwen misbruiken, worden gespiegeld: ‘varkens zijn jullie!’
Maar mannen die respect tonen, krijgen in haar een bondgenoot, geliefde, een genezeres, een navigatiesysteem en een adviseur.

We leven in tijden dat seksueel misbruik aan de lopende band aan het licht komt. Er staan steeds meer vrouwen op die zeggen:
‘Ik heb gezien wie je werkelijk bent, en nu zal de hele wereld het zien.’
Mannen die jarenlang charmant, beroemd, briljant, geliefd en onmisbaar leken, blijken - au fond - varkens te zijn. Je hoeft de kranten er maa rop na te slaan.

Laten we Circe weer op het schild hijsen. We hebben haar heel hard nodig in een tijd waarin de maskers dikker, de aannames steviger en mannen denken weg te komen met hun misbruik.

Delen

Circe’s magie is een manier om de waarheid te tonen.
Moge élke vrouw die haar intuïtie serieus neemt en die voelt dat er iets niet klopt Circe in zich wakker maken en de ware aard van de belager onthullen.

Vriendelijke groet

Fan van Circe

Read more

Er is een soort moed die niet per se een spannend of aantrekkelijk imago heeft... dat is de moed die nodig is om te los te laten en af te dalen. Om achter je te laten wat jou gedefinieerd heeft en toch verder te gaan, de duisternis in, zonder te weten of je terugkomt en wat er allemaal gaat gebeuren.

Dit is de moed van de vrouwelijke heldin. Deze moed is zo oud als de mensheid zelf.

Waar de mannelijke held op pad gaat om iets te bevechten of iets te overwinnen, wordt de vrouwelijke heldin vaak (innerlijk) opgeroepen om iets te overtreden. Een regel, een belofte een afspraak. Omdat die regel of afspraak niet meer klopt bij haar innerlijke werkelijkheid.

In de verhalen die ons collectieve onbewuste vormgeven zoals in mythen en sprookjes en volksverhalen, is ongehoorzaamheid soms het kantelpunt. Het gaat dan niet over dwarsigheid, maar ongehoorzaamheid als mythische noodzaak.

De vrouwelijk heldin weigert of doet iets wat verboden is… En dat zet de hele boel in gang. Haar reis begint met een nee.
De ongehoorzaamheid is hier vooral gehoor geven aan iets wat in je leeft, een verlangen, een innerlijke noodzaak, soms een (onbewust) verlangen naar heelwording.

Een mens is autonoom wanneer beslissingen niet primair worden gestuurd door wat hoort of wat moet, aanpassing of angst, maar wanneer het ego samenwerkt met het Zelf, als innerlijke conflicten niet worden onderdrukt, maar onderzocht.

Wanneer was jij ongehoorzaam?
Ik was zelf een ongehoorzaam kind. Ik deed vaak dingen die mijn ouders verboden hadden of niet goed vonden.

‘Wat dan?’ Wil je natuurlijk weten…

Nou… Kwartjes en dubbeltjes pikken uit de portemonnee van mijn moeder, ‘s nachts het keukenraam uit glippen om toch bij dat feestje te kunnen zijn, spijbelen, de handtekening van mijn moeder perfect namaken om me af te melden van school, stiekem sigaretjes roken en later jointjes, naar school liften, in plaats van op de fiets, een coole zonnebril jatten… en meer.

Inmiddels houd ik me redelijk aan de regels.
Okay, ik rijd wel eens te hard op de snelweg, maar ik ben een redelijk aangepaste burger geworden.
Ieder systeem leert je wat hoort en wat mag. We hebben nu eenmaal regels nodig. Gehoorzaamheid wordt dan ook gepresenteerd als morele deugd, als teken van volwassenheid en beschaving. Zo gaan we met elkaar om en je hebt je er maar aan te houden.

Maar soms klopt het niet meer. En dan wordt het interessant. Laten we eens kijken naar de voorbeelden:

Eva uit het scheppingsverhaal eet, ondanks het verbod, toch van de boom van kennis van Goed en Kwaad.

Psyche ontsteekt toch het olielampje om erachter te komen hoe haar geliefde eruitziet. Ze kijkt naar wat verborgen moet blijven.

Roodkapje verlaat toch het bospad.

De vrouw van Blauwbaard opent toch de verboden deur.

En Pandora opent toch de kruik.

‘Toch’… ‘lekker puh!’

Zo’n ‘ik doe het lekker toch’, hoort bij vrouwen die willen weten.
Ze voelen aan: There must be more! Ze nemen geen genoegen meer met onwetendheid en beperkingen. De vrouwelijke heldin gehoorzaamt niet langer aan een wet die haar dom, onwetend en onvolwassen houdt. Ze opent de deur, gaat van het bospad af, opent de kruik, eet van de appel, gaat - al dan niet vrijwillig - een andere richting in, de diepte in.

Inanna: zij die vrijwillig sterft aan het leven

Het oudste verhaal over een vrouwelijke afdaling stamt uit het Soemerië van meer dan vierduizend jaar geleden. Inanna is de koningin van hemel en aarde. Ze heeft alles: macht, schoonheid, goddelijkheid, aanzien.
En toch besluit ze af te dalen naar de Grote Benedenwereld het rijk van haar zuster Ereshkigal, godin van de dood en de schaduw.

Niemand begrijpt waarom. De tekst zegt alleen: ‘Ze richtte haar aandacht op de Grote Benedenwereld. Ze keerde haar oor naar de Grote Duisternis.’

Bij elke van de zeven poorten (vgl. chakra’s) van de onderwereld moet zij iets afleggen. Haar kroon, haar halssnoer, haar borstpantser, haar ring. Bij elke poort wordt zij kleiner, kwetsbaarder, naakter. Ze legt van alles af: haar rol, haar stem, haar hart, haar seksualiteit, haar basis en ze vindt de dood. Haar zus Ereshkigal overmeestert Inanna en hangt haar drie dagen als een stuk vlees aan een haak.

Om af te dalen naar de onderwereld, moet Inanna alles afleggen wat haar groot maakte, opdat zij ontdekt wat haar werkelijk draagt.

Inanna overleeft en keert getransformeerd terug. Ze heeft het rijk van de dood bezocht en overleeft. Ze heeft haar schaduw ontmoet én erkend. Ze is een andere koningin geworden: wijzer, waarachtiger.

Vergelijk het met Persephone, met Roodkapje, met Psyche, met Pandora, met Eva… Allemaal vrouwelijke heldenreizen in hun zuiverste vorm, omdat het de ontmoeting met de tegenpool betreft en de integratie van de schaduw.

De vrouwelijke heldin kiest overigens niet altijd bewust voor de afdaling om erdoor gevormd te worden, soms kiest de afdaling háár. Bijvoorbeeld door een verlies, een ziekte, een breuk, een verdriet, een ramp die overvalt zonder aankondiging.
Afdalen gebeurt dan vanzelf, waarbij het gaat om wie je bent als je weer terugkeert en wat je daar aangekeken hebt in die diepte

Clarissa Pinkola Estés die veel vrouwelijk mythen en sprookjes heeft beschreven en her-verteld, ziet het als volgt: de vrouw die de deur opent, is niet ongehoorzaam uit onbezonnenheid, maar omdat er iets in haar verlangt naar de diepere waarheid, ook al kan die overrompelend zijn, het is wel een waarheid of een bewustwording, die ze moet zien op te diepen.

Okay… ongehoorzaamheid als daad van moed dus.
Ten behoeve van bewustwording en zelfkennis, de weigering om nog langer te leven in de versie van de werkelijkheid die een ander voor je heeft geconstrueerd.
Dat is de vrouwelijke variant van de heldenreis, een reis die mannen overigens ook vaak maken.

De twee bewegingen van een leven

Er zijn twee grote bewegingen in een mensenleven. De eerste is de opwaartse boog: zichtbaar worden, presteren, manifesteren. “Tada: kijk eens wat ik kan.”
Het ego vormt zich en leert en eist zijn plek op in de wereld. Dit is de beweging van de klassieke held: naar buiten, naar boven, naar voren en overwinnen.

De tweede beweging is minder eclatant. Die begint wanneer de successen en prestaties wat leeg aanvoelen. Wanneer iets vanuit de diepte begint te roepen, iets wat je altijd hebt weggehouden, weggedrukt, weggelachen. Daar begint de afdaling, de inkeer en de ontmoeting met de schaduw.

Vrouwen zijn door de eeuwen heen meer vertrouwd met deze tweede beweging omdat hun lichaam hen heeft ingewijd in transformatie die je niet kunt controleren. Eerst de menstruatie, de zwangerschappen, de bevallingen en dan nog de overgang en het sterven zelf. Inclusief de rouw. Dat zijn inwijdingen die je ondergaat als vrouw, zonder dat je dat per se een leuk of succesvol idee vindt.

Dit maakt de afdaling voor vrouwen vertrouwder terrein en tegelijk het meest interessante deel van de monomythe.
Afdalen vraagt een ander soort moed dan het stijgen en de vooruitgang: namelijk de moed om niet te weten, om te verliezen, om te verschijnen voor de spiegel van de eigen schaduw en dan toch door te gaan. In het besef dat de nieuwe werkelijkheid een geintegreerde werkelijkheid is.

De schat die niet veroverd wordt

Aan het einde van de vrouwelijke afdaling wacht geen goud, geen troon, geen koninkrijk.
Wat Inanna terugbrengt is wijsheid die niet in woorden uit te drukken is… de kennis van de dood van binnenuit.
Persephone verwerft de heerschappij over de seizoenen.
Psyche vindt de liefde terug die de beproeving heeft overleefd en daardoor verdiept is.
De vrouw van Blauwaard vindt de waarheid.
Eva vindt de kennis en verruiming van het bewustzijn.

De schat van de vrouwelijke heldenreis is het ‘zelf’ hervinden. Het zelf dat niet langer leeft vanuit de verwachtingen van anderen, maar vanuit een dieper weten over wie zij is en wat haar drijft.

Dat is de ongehoorzaamheid die het meeste vraagt: de weigering om te blijven in de rol die je is toebedeeld, maar de keuze om af te dalen, te sterven aan de oude versie van jezelf, en terug te keren als iemand die de eigen diepte kent.

De vrouwelijke heldin overwint de draak niet. Ze daalt naar hem af en ontdekt daar wie ze werkelijk is.

Eeuwenlang was zij de schuldige, de nieuwsgierige vrouw, de verleidster, de bron van alle ellende. Een verhaal, opgeschreven door mannen over een ongehoorzame vrouw, die iets opende wat gesloten had moeten blijven.
Wellicht kunnen we haar - in plaats van een ongehoorzame vrouw - beter beschouwen als de vroedvrouw van bewustzijn.

Pandora…

Want kijk nog eens goed:

Pandora is degene die dat wat verzegeld is, openbaar maakt. Zij beëindigt de onnozele naïviteit, de toestand van niet-weten die zo comfortabel leek. Zij dwingt de confrontatie af. Kijk!

Stel je voor… er staat een kruik in je woonkamer. Al heel lang. In de hoek, iets achter de deur, beetje stoffig. Je weet niet meer precies wanneer die er is gekomen, of wie hem daar heeft neergezet. Misschien was je het zelf.

Soms, als de zon naar binnen schijnt wordt de oude glans even zichtbaar en trekt hij je aandacht. Dan kijk je snel de andere kant op.

Want ja, even geen tijd voor. Misschien volgende week.

We zijn er allemaal heel goed in… dat wegkijken. In de keukenlaatjes bewaren we het stille bewijs: lege batterijen, vergeelde foto’s van mensen die we niet meer bellen, snoertjes die nergens meer op of in passen. Op zolder staan dozen met oude boeken, scripties, versies van onszelf die we ooit waren en nooit helemaal hebben kunnen wegdoen. We zouden er eens werk van moeten maken. Maar ja. Geen zin. Geen tijd. Morgen misschien.

Dit is hoe wij leven, persoonlijk en collectief. Met kruiken in de hoek, laden vol troep, dozen op zolder. Altijd ergens in de buurt. Nooit helemaal vergeten. Nooit echt aangekeken.

Een vrouw en een verbod

Die kruik, die doos, dat laatje… ze verwijzen naar iets veel ouders, naar het verhaal van Pandora. Hesiodus schreef over haar ergens in de achtste eeuw voor Christus. Een verhaal over een vrouw en een verbod. En over wat er gebeurt als nieuwsgierigheid het wint. (vergelijk ook Eva, die toch die appel eet, Roodkapje die toch van dat bospad afdwaalt, de vrouw van Blauwbaard die toch die kastdeur opent, denk aan Psyche, die toch met dat olielampje haar minnaar bekijkt. Allemaal verboden, en toch…)

Dit is het verhaal van Pandora:

Zeus geeft Hephaistos, de god van de smeedkunst, de opdracht een mooi maar gevaarlijk wezen te maken: de vrouw.

Het wordt Pandora. De eerste vrouw. Zij wordt - met een kruik - naar de aarde gestuurd, met als waarschuwing: nóóit de kruik open maken, want dan is de ellende niet te overzien.
Dit is lastig, want Pandora is ‘nieuwsgierig’ geschapen. Die nieuwsgierigheid zal ze niet weten te bedwingen.
De goden hebben er expres de meest vreselijke en onheilspellende concepten in gestopt, die voor onheil en rampspoed zullen zorgen.

Met andere woorden… het is dus een listig en gevaarlijk geschenk. Want je mag het er niet over hebben, je moet de deksel op de pot houden. Het is iets wat we maar moeten gedogen...

Maar ja... Wat doe je als je wilt ‘weten’? Als je nieuwsgierig bent?
Ja, dan til je de deksel op.

Dat deed Pandora ook. En daar vloog alles wat de mensheid sindsdien kwelt over de wereld: ziekte, verdriet, jaloezie, oorlog, veroudering, dood. Een wervelwind van rampspoed verspreidde zich over de aarde, nog voordat ze het deksel er weer op doen.

Maar… onderin bleef iets achter. Stil en onbewogen. Wat was dat?

Hoop. Elpis.

Eeuwenlang is dit verhaal beschouwd en gelezen als een waarschuwing. Wees niet nieuwsgierig. Vrouwen brengen rampspoed. Laat gesloten wat gesloten is.

Maar misschien hebben we dat helemaal verkeerd begrepen.

Wat wij liever niet aankijken

Klimaat. Technologie. Polarisatie. Uitputting. Plastic soep, Epstein Files. Oorlogsmisdaden.

Deze woorden vallen zwaar neer, als keien op een houten vloer. We kennen ze. We lezen de rapporten. We knikken bij de cijfers. Het wereldnieuws stemt somber. Dus sluiten we het tabblad, leggen de krant weg, lopen naar de keuken om koffie te zetten.

Nee, we zijn niet onverschillig, maar we beschermen onszelf tegen te veel grove, onverdraaglijke waarheden tegelijk.We hebben als mensen de neiging om dat wat onverkwikkelijk, naar rauw, pijnlijk of lastig is, maar weg snel te stoppen en niet aan te kijken.

Naast de grote kruiken van de wereld staan er ook kleinere. Persoonlijke kruikjes. Angsten die we niet benoemen. De schaamte over iets van lang geleden. Oude schandalen. Het verdriet om wat je verloren hebt, een relatie, een mogelijkheid, een versie van jezelf die je dacht te worden.

Die kruiken staan om je heen. Soms zo dichtbij dat je ze voelt als je ademhaalt. Maar ga je ze openmaken? Of ben je bang? Bang wat de feiten met je doen als je ze aankijkt.

De fase die niemand wil

De alchemisten noemden het Nigredo. Zwartheid. De fase waarin alles wat vast was, vloeibaar wordt. Waarin de materie uit elkaar valt voordat zij iets nieuws kan worden. De popfase van een vlinder.

Geen prettige fase.

In sprookjes verdwaalt de hoofdpersoon in het bos. In oude mythen betreft het vaak de afdaling naar de onderwereld. In een mensenleven is het de periode waarin oude zekerheden verdwijnen en de nieuwe er nog niet zijn… de ruimte daartussenin, die zo beklemmend kan voelen dat je er niet wilt zijn.

Pandora’s opening van de kruik is zo’n moment van Nigredo. Het paradijselijke onbewuste eindigt. De mens wordt sterfelijk, kwetsbaar, zichzelf bewust op een manier die pijn doet.

Maar die pijn, levert wel wat op: bewustzijn.

Wat wij vermijden is bijna altijd hetzelfde: het einde van een oude versie van onszelf. De persoon die dacht het allemaal onder controle te hebben. Die dacht te weten hoe het zat. Die het kon volhouden.
Maar de vraag die daarna komt, stil en onvermijdelijk: wie ben ik als ik dat niet meer ben?

Hoe wij wegkijken

Er zijn vele manieren de deksel op de pot te houden.

Ontkenning bijvoorbeeld: het valt wel mee, het is overdreven, anderen hebben het erger.
Of neem projectie, nog subtieler: zij zijn het probleem, niet ik, niet wij.
Verdoving is ook een manier: scrollen, werken, consumeren, drinken, altijd in beweging blijven zodat het stilstaan nooit mogelijk wordt.
Of neem cynisme… bitter worden. Nergens meer in geloven.
En dan is er nog ironie, de meest verfijnde strategie: alles relativeren, over alles een laagje humor leggen, zodat niets echt binnenkomt.

En in de tussentijd werkt dat wat niet bewust wordt aangekeken ondergronds verder. Versterkt zich zelfs. Jung zei: wat we niet integreren, verschijnt als lot.

Met ander woorden: open de kruik, de doos en onderzoek!

Hoop zit binnenin

Het raadselachtigste detail van het verhaal is niet de opening. Het is wat er achterblijft. Hoop. Elpis. Stil, onderin de kruik, terwijl alle hoop juist vervlogen lijkt.

Is dat een troost, dat die hoop achterblijft? Of een gemiste kans?

Ik lees het zo: Hoop is geen belofte dat het goed komt. Het is geen optimisme, geen verzekering, geen luchtig gebaar richting toekomst. Het is iets ouders en sterkers dan dat. Het is het vermogen om in het donker te blijven staan zonder te bevriezen of te verstenen. Het gaat om het vermogen te dragen en te verdragen wat gedragen moet worden, zonder te weten hoe het afloopt.

Hoop woont ook binnen in jou. Maar hoop dient opgediept worden, voorbij de lagen van ontkenning en verdoving en ironie. Ze ligt ergens helemaal onderin.

Pas als we het Nigredo toelaten, kan ze in actie komen. Dan wordt het een fundamentele draagkracht die ons erdoorheen loodst.

Pandora opnieuw gelezen

Kijk nog eens goed…

Pandora kun je dus ook anders lezen. Zij is degene die dat wat verzegeld is, openbaar maakt. Zij beëindigt de onnozele naïviteit, de toestand van niet-weten die zo comfortabel leek. Zij dwingt de confrontatie af. Kijk!

Wat mij betreft is dat geen daad van roekeloosheid, maar een daad van moed, en misschien van iets groters dan moed, iets wat geen naam heeft maar wat altijd aanwezig is als het moment is aangebroken dat de kruik open moet. In die benadering is Pandora geen veroorzaker van kwaad.
Ze is de vroedvrouw van bewustzijn.

Wat dit van ons vraagt

De kruiken van onze tijd zijn al open. Het is niet meer de vraag of ze opengaan… dat is al gebeurd. De vraag is hoe wij ons verhouden tot wat eruit gekomen is. Vluchten we terug? Of leren we aanwezig te blijven? Te getuigen?

Individueel betekent dat: durven luisteren naar wat pijn doet, zonder onmiddellijk op zoek te gaan naar verlichting. Collectief betekent dat: verantwoordelijkheid nemen voor wat zichtbaar is geworden, ook als we er liever van wegkijken.

Geen romantische weg. Er is niets idyllisch aan de fase van ontmanteling. Het is ongemakkelijk en soms beangstigend en er is geen handleiding. Maar de alchemisten wisten wat er na de Nigredo komt: Albedo. Helderheid. Omdat we langzaam leren verder te kijken, het aan te kijken

Staat er een kruik in de kamer? Durf je hem open te maken?

Dat is in principe genoeg om te beginnen.

— Mieke Bouma

Er was een tijd dat wij als mensen wisten wie en waar we waren. In tijd en ruimte. We wisten welke plek we innamen in het grote geheel, welke krachten er door de seizoenen heen werkten, wat het betekende om geboren te worden, lief te hebben, te rouwen, te sterven.

We wisten dit niet omdat we per se heel slim waren of lang hadden gestudeerd, maar omdat de verhalen het ons hadden verteld. Steeds opnieuw. Rond het vuur, in de tempels, in de rituelen die het jaar markeerden als wegwijzers langs een pad. De verhalen wezen de weg.

Die verhalen noemen we mythen.

En wij, moderne mensen met onze mobiele telefoons, de spreadsheets, regelgeving en snelle antwoorden, denken dat we ze niet meer nodig hebben. Dat het sprookjes zijn uit een ver verleden. We snappen ze niet eens meer. Vinden ze vreemd en onwerkelijk.

Joseph Campbell dacht daar anders over. In zijn beroemde gesprekken met journalist Bill Moyers legt hij uit wat mythen eigenlijk zijn: geen achterhaalde sprookjes, geen primitieve pogingen om onbegrijpelijke natuurverschijnselen te verklaren. Mythen zijn de taal waarin de mensheid altijd heeft gesproken over wat niet in gewone mensentaal past. Over de drempels in een leven. Over de duisternis die je moet doorkruisen om jezelf te worden. Over oerangsten. Over de krachten die groter zijn dan jijzelf, maar toch ook jijzelf zijn. En dat alles in een overrompelende beeldtaal.

‘Living in accord to nature’, zegt Campbell. Leven in overeenstemming met de natuur. Dat is meer dan wandelen in het bos of biologisch eten. Hij bedoelt daarmee: leven in overeenstemming met de natuur van het bestaan zelf. Met de cyclus van groei en verlies, van worden en loslaten. Met het feit dat het leven je zal testen en breken en dat dat deel uitmaakt van de weg.

Mythen vertellen je dat je niet de eerste bent.

Dat is misschien wel haar grootste vermogen: de mythe neemt je bij de hand en zegt: dit pad is al eerder bewandeld. Inanna daalde af naar de onderwereld en verloor alles wat haar definieerde. Zeus veranderde zichzelf in een zwaan om Leda, de koningin van Sparta te bezwangeren. Odysseus dwaalde twintig jaar voor hij thuis was. Joris vocht met zijn grootste angst, de draak. Demeter rouwde zo diep dat de aarde bevroor.

Dingen die onwerkelijk zijn maar die door hun beeldtaal metaforisch worden en betekenissen genereren.

Nu we collectief lijken te zijn losgeraakt van dit mythisch bewustzijn en in een tijd leven waarin angst, verwarring en polarisatie de boventoon voeren, is de vraag ‘hoe te leven’ urgenter dan ooit.
Campbell zou zeggen: lees de oude verhalen, laaf je aan ze. Om te begrijpen wat tijdloos is.

Bestemming

Mythen zijn geen antwoorden. Het zijn routeplanners, kompassen. Ze wijzen niet naar een bestemming, ze oriënteren je. Ze geven je een richting, een gevoel van waar je bent in het grote verhaal van je leven. En soms is dat genoeg om te weten wat de volgende stap is.

Bill Moyers vraagt Campbell aan het einde van hun gesprekken: “Heeft u een gevoel van optimisme over de richting die de wereld uitgaat?”

Campbell glimlachte. “Ik leef niet in de wereld in het algemeen, zei hij. Ik leef in mijn wereld. En in mijn wereld gaat het uitstekend.”

Dat is een mythologische les. De held redt niet de wereld. De held redt zichzelf, en daardoor de wereld.

Al een tijdje reist Medusa met me mee. Ik zie haar ineens overal opduiken en begrijp steeds beter wat ze te vertellen heeft. Zo is er in Het Rijksmuseum een videoinstallatie die een vrouwengezicht toont met kronkelende slangen op haar kop. Bedoeld om te griezelen.

Ik vind Medusa steeds vaker terug in kunstuitingen, op protestborden, als illustratie en ik las een aantal hervertellingen. Haar gezicht, omkranst door slangen is een icoon geworden. Er zijn zelfs kinderboeken over haar.
Medusa… niet als monster, maar als symbool.

Wat betekent het en hebben we haar nodig om iets te begrijpen wat we lang niet wilden aankijken?

Hoe zat het ook alweer met die blik van Medusa?

Dat wat je niet kunt verdragen

Medusa was een Gorgon. En de mythologie-kenners onder ons weten dat Gorgonen geassocieerd worden met iets monsterlijks, met sissende slangen, klapperende vleugels, scherpe tanden. De representatie van een diepe oerangst. Oerbeelden, dus, diep verankerd in de Griekse mythologie, maar ook in ons collectieve onderbewuste .

Gorgonen dienden (in de oude mythen) als afweer tegen het kwaad. Hun afschrikwekkende hoofd - het zogenaamde Gorgoneion - werd afgebeeld op schilden, tempels en wapens, als een spiegel waarin kwaad zichzelf ziet en terugdeinst.

Paradoxaal genoeg was de monsterlijke kracht van de Gorgonen dus tegelijk afschrikwekkend als beschermend. ‘Gorgonea’ leefden op de drempel tussen werelden: leven en dood, goddelijk en menselijk, binnen en buiten. Ook het bloed van de Gorgonen had een bijzondere eigenschap. Uit de linkerhelft van een Gorgo was het bloed namelijk dodelijk en uit de rechterkant van een Gorgo allesgenezend: zelfs doden zouden weer tot leven kunnen worden gewekt.

De Gorgonen bestonden uit drie zusters: Stheno - de sterke, Euryale - de wijd-springende en Medusa - de bestraffende. De eerste twee waren onsterfelijk.

Alleen Medusa was sterfelijk — en zij werd ook het meest bekend.
Ze was als enige sterfelijk en was aanvankelijk mooi. (Althans volgens Ovidius, maar ja, had hij niet een ‘Male Gaze’?).
Wie haar zag, keek langer dan bedoeld… uit verwarring. Vóór haar transformatie, was ze priesteres in de tempel van de Godin Athene. Zij wijdde zich aan het heilige, aan orde, aan redelijkheid en dat deed ze met liefde en toewijding.

Totdat…
…de zeegod Poseidon haar zag , voor haar viel en zich aan haar vergreep. Midden in de tempel zelf, op een plek die juist bescherming had moeten bieden.
Na de verkrachting verdween Poseidon als een dief in de nacht. Medusa bleef achter met dat wat vrouwen al eeuwen tot oude dag van vandaag dragen: schuld en schaamte.

De Godin Athene hoorde dit en was ontzet. Toen het doordrong wat er plaats had gevonden in haar tempel, veranderde Athene het mooie haar van Medusa in een berg kronkelende, sissende slangen.

Waarom deed ze dat… was dat een straf of juist hulp?

Daar bestaan grofweg twee opvattingen over.
De aanblik van Medusa werd - door die slangen - zo afgrijselijk, dat wie haar aankeek, versteende.
Athena had van haar een monster gemaakt. Waarom?
Vrij onzusterlijk, toch?
Om iemand die slachtoffer is van seksueel misbruik nog eens extra te straffen door van haar een afgrijselijk monster te maken?

Maar waren de slangen wel bedoeld om Medusa te straffen of misschien juist om haar te versterken?

Als Athena het goed met Medusa voorhad - en je hoopt toch op wat vrouwelijke solidariteit - zouden de slangen haar de bescherming moeten bieden die ze nodig had. Niemand zou het immers nog wagen haar te benaderen…
Wat ook pleit voor deze benadering: Athena droeg het symbool van de Gorgon op haar schild als afschrikmiddel: “Don’t fool with me…”
Dat zou impliceren dat de slangen bedoeld waren als hulp en dus ook solidariteit met Medusa.

Ofwel… het zat toch anders en het was een veroordeling en een straf.

Athena was immers de dochter van Zeus, een vaderskind, iemand die de ratio hoog in het vaandel had. Iemand die orde handhaaft en chaos niet tolereert. Een godin in dienst van het patriarchaat.
In dat geval waren de slangen waarschijnlijk toch een manier om Medusa te straffen en was Athena’s ingrijpen veroordelend, vrouwonvriendelijk en bijzonder on-zusterlijk.

Medusa trok zich na deze gebeurtenis terug naar de rand van de wereld, naar een omgeving buiten de gevestigde orde. Verbannen.

Maar waar gaat het nu eigenlijk over?
Is het een verhaal over een monster? Of over een slachtoffer?
Of wellicht over wat er ‘innerlijk’ gebeurt als we als we als vrouwen te maken krijgen met seksueel geweld? Wanneer de imprint van iets gruwelijks smoel krijgt.

De terugkeer van het vrouwelijke – Medusa als archetype

In een tijd waarin verhalen over de Epstein-files, De zaak Pelicot, vrouwenhandel, grensoverschrijdend gedrag, seksueel misbruik inmiddels een constante stroom van bagger oplevert, verschijnt Medusa als archetype van wat te lang is onderdrukt: de vrouwelijke woede.
Het besef dat we niet langer kunnen wegkijken, begint door te dringen. We dienen het kwaad recht in zijn smoel aan te kijken, opdat het versteent en uiteenspat. Medusa vraagt niet om medelijden, maar om erkenning. Om bewustwording. Om confrontatie.

We zien het terug in de media. Slachtoffers worden gedemoniseerd. De daders komen er makkelijk mee weg. Vrouwelijke woede wordt weggezet als hysterie, gevaar of destructie. Vrouwen dienen lief, dociel en volgzaam te zijn, aan bepaalde uiterlijke voorwaarden te voldoen, hun lippen op te spuiten, hun haren in lange geblondeerde krullen te stylen en op naaldhakken te lopen en zo uiterst onaantrekkelijk worden. (lees ook het artikel in de Volkskrant over het zogenaamde Mar-el-Lago uiterlijk

En al die tijd probeert Medusa ons iets duidelijk te maken: hier is iets grondig mis.

De beoogde terugkeer van het vrouwelijke gaat niet over zachtheid alleen. Maar ook over waarheid, grenzen stellen en confrontatie. Over lelijk durven zijn, de diepe woede te uiten die we ook zien bij de Furiën, bij Medea bij Kali. Deze woede is de zwarte vrouwelijke oerkracht die kan scheppen en vernietigen.
Medusa herinnert ons eraan dat heling niet begint met verzoening, maar met het recht aankijken van de gruwelijkheid.

Er zit nog een bijzonder staartje aan dit verhaal…

Want ook de held Perseus speelt een rol. Hij is een held met een opdracht en moet het hoofd van Medusa veroveren. Want dat hoofd is immers een geweldig wapen in de strijd, zo is gebleken.

Slim genoeg vermijdt Perseus haar aan te kijken, maar gebruikt een spiegel, waardoor hij haar kan onthoofden zonder haar onder ogen te komen.
En zelfs na haar dood blijft haar kracht werkzaam.
Uit deze destructieve daad, wordt een nieuwe creatieve kracht geboren : Pegasus –symbool voor de ‘geïnspireerde geest’. Een teken dat de creatieve kracht van Medusa zich op geen enkele wijze laat vernietigen. Haar slangenhoofd als wapen, waarschuwing en herinnering.

Het is de afschuw, de diepe weerzin, de angst, de gruwelijkheid die een gezicht krijgt.
Daarom belichaamt Medusa vooral de vrouwelijke woede die niet meer naar binnen kan worden geslagen. Woede die ontstaat wanneer grenzen zijn overschreden en verantwoordelijkheid wordt ontweken. Haar gezicht is een talisman. Ze bewaakt de grens door de gruwelijkheid terug te spiegelen.

Tot slot:
Als je Medusa tegenkomt in films en in boeken en verhalen, bedenk dan dat we allen Medusa onder ogen moeten komen, als we de vrouwelijke oerkracht willen mobiliseren in tijden van transformatie.

Even verderop: Crossing the Styx van Patinir. Een rivier als grens tussen hemel en hel. Links het licht, rechts het vuur. De veerman zet de zielen over. Gaan ze richting verlossing of verdoemenis?

Charon
Wat me treft, is die eeuwige tweedeling. Altijd goed of kwaad. Hemel of hel. Liefde of moordzucht. Dat oeroude conflict, in eindeloze variaties, waarin we als mensheid lijken vast te zitten.

Is het geen tijd voor een ander verhaal?
Eentje waarin de tegendelen elkaar niet bevechten, maar ontmoeten. Een verhaal waarin de duisternis niet overwonnen hoeft te worden, maar erkend. Ook de pijnlijke, vergeten, rauwe stukken.

Ik loop verder door het museum, maar iets in mij blijft achter bij die rivier. Bij Charon, de veerman die in dat bootje zielen overzet. Hij kiest geen partij. Hij verblijft in het midden.

Hij kiest niet tussen hemel of hel, goed of fout, schuldig of onschuldig. Hij kiest überhaupt niet.
Hij draagt. Hij faciliteert.

Misschien is dát wel de derde weg. Niet links of rechts, niet licht of duister, maar de bedding daartussen. Waar de rivier niet scheidt, maar draagt.

Die weg hangt niet aan de muur van een museum. Hij ligt in onszelf. In hoe we kijken en luisteren. In hoe we zoeken naar wat ons heel maakt. Misschien hoeven we niet te strijden voor het licht, maar moeten we leren varen op de stroom van het niet-weten.

Cheiron
In de mythologie bestaat er nog zo’n figuur die deze tussenruimte belichaamt: Cheiron, de centaur. Ja, hun namen lijken op elkaar. Cheiron is half mens, half dier. Geen held die overwint, maar een wijze die begeleidt, een coach.
Cheiron stond bekend om zijn kennis van geneeskunde en astrologie, een boogschutter op zoek naar zin en betekenis. Als zoon van Kronos was hij onsterfelijk.

Tot hij – bij vergissing – werd geraakt door een giftige pijl van Herakles.

Ironisch genoeg kon de genezer zichzelf niet genezen. De pijn was ondraaglijk. En juist daarin openbaarde zich zijn laatste les. Cheiron gaf zijn onsterfelijkheid op ten behoeve van Prometheus, die gestraft was omdat hij het goddelijke vuur naar de mensen had gebracht. Door dit offer werd Prometheus bevrijd.

In het opgeven van zijn onsterfelijkheid, vond Cheiron zijn diepste betekenis.

Misschien raakt dit aan iets wezenlijks in ons eigen leven. Onze grootste kwaliteiten dragen vaak ook hun schaduw in zich. Als we goed zijn in zorgen voor anderen vergeten we makkelijk onszelf. Maar een scherp analytisch vermogen zorgt er makkelijk voor dat de bezieling verdwijnt.
Cheiron leert ons dat wijsheid niet altijd ontstaat door beheersing, strijd of overwinning, maar door het uithouden van kwetsbaarheid. Door te blijven in het midden, juist wanneer het schuurt.
Dat maakt zijn verhaal tot een zachte, hoopvolle boodschap voor wie het even niet weet. Voor wie zich tussen de oevers bevindt. Niet aan deze kant, niet aan de overkant, maar op de rivier zelf.

En misschien is dat precies waar het leven ons soms wil hebben.

Charon en Cheiron: twee gidsen, één overgang

Twee mythische figuren dus, die soms met elkaar worden verward, maar elk een andere fase van transformatie vertegenwoordigen.

Charon is de veerman van de onderwereld. Hij begeleidt zielen over de rivier tussen leven en dood. Hij oordeelt niet en geneest niet — hij draagt. Charon belichaamt de liminale fase: het ertussenin, waar oude zekerheden zijn weggevallen en richting nog ontbreekt.

Cheiron, de centaur en gewonde genezer, verschijnt pas daarna. Hij staat voor de innerlijke verwerking van die overgang. Zijn wond kan niet worden geheeld, maar wordt bron van wijsheid en compassie. Waar Charon de crisis bewaakt, leert Cheiron hoe betekenis kan ontstaan door kwetsbaarheid.

Samen verbeelden zij geen tegenstelling, maar een beweging:
van overtocht naar inzicht,
van ontregeling naar integratie.

In de Griekse mythologie waren het de Furiën (Erinyen) die onrecht niet ongestraft lieten. Zij achtervolgden de schuldigen tot ze hun misdaden bekenden. Men vreesde hen, maar eigenlijk waren ze de stem van gerechtigheid.
Vandaag zien we hoe de Furiën terugkeren. Niet in mythen, maar op straat. Ze eisen de nacht op, maken een vuist, eisen recht op abortus en eerlijke beloning.

Woede is nodig

We zijn vaak bang gemaakt voor woede. ‘Blijf redelijk’, ‘Doe beschaafd’, Wees geduldig’…
Maar daarmee veranderen we de wereld niet. Redelijkheid en lief gedrag winnen geen oorlog.
Woede daarentegen is een heilige energie. Ze breekt open wat verstard is. Ze maakt zichtbaar wat verborgen werd. Ze weigert nog langer de last van stilte te dragen.

We zien het overal:

• In Frankrijk, waar duizenden vrouwen eind 2024 de straat op gingen na de verkrachtingszaak van Gisele Pélicot, en waar het aantal femicides onverbiddelijk hoog blijft.

• In Iran, waar vrouwen hun hoofddoeken verbranden en hun levens riskeren om hun stem te laten horen.

• In Gaza en Oekraïne, waar moeders wanhopig huilen om hun kinderen en weigeren stil te blijven.

• In Nederland vrouwen die de straat opeisen, na de moord op de 17-jarige Lisa.

• In de cijfers die telkens weer aantonen dat vrouwen, wereldwijd, disproportioneel lijden onder geweld, oorlog en machtsmisbruik en moord.

Deze woede is geen hysterische uitbarsting. Het is een kracht die noodzakelijk is om transformatie in gang te zetten.

De Furiën als archetype van nu

De terugkeer van de Furiën is geen dreiging, maar een uitnodiging.
Ze vragen: Waar is jouw grens? Wanneer zeg jij: tot hier en niet verder?

In mijn werk met mythen en archetypen zie ik hoe de reis van de Heldin niet alleen gaat over liefde en heling, maar ook over de moed om woede te erkennen als deel van onze vrouwelijke kracht.

Godinnen als Kali, Medusa, Medea en Sekhmet herinneren ons eraan dat vernietiging soms nodig is om ruimte te maken voor iets nieuws.

Hun woede is niet willekeurig, maar gericht. Niet vernietigend om het vernietigen, maar als weg naar balans en waarheid.

Van angst naar transformatie

We hebben eeuwenlang geleerd ons te voegen naar het systeem. We zijn gewend voorzichtig te zijn, op onze hoede als we over straat lopen. Maar angst houdt ons klein, terwijl woede ons kan openen naar verandering.
De vraag is niet langer of woede gevaarlijk is, maar hoe we haar kunnen gebruiken als brandstof voor transformatie.

Dit is waar ik mijn komende posts op dit platform aan wil wijden: een herlezing van mythen en godinnenverhalen waarin woede, verdriet en wraak niet worden weggeduwd, maar serieus genomen als oerkrachten die we nodig hebben. Het wordt een reis langs twaalf archetypische vrouwenfiguren, van Lilith tot Medea, van Durga tot Sophia, mythische krachten die ons leren dat de weg naar heling begint met het erkennen van de storm in onszelf.

De Furiën zijn terug.
En dat is goed nieuws.
Want zonder hun woede, blijft alles zoals het was.